Þrátt fyrir að á Íslandi ríki nú nokkur ótti við „innflytjendavandann“ má ljóst vera að Íslendingar hafa aldrei tekið á móti stórum hópum innflytjenda sem eiga uppruna sinn að rekja utan Evrópu. Þeir sem ættaðir eru frá öðrum heimsálfum lúta ströngum reglum um atvinnu- og dvalarleyfi og virðast stjórnvöld á stundum líta á þennan hóp einungis sem ódýrt vinnuafl. Það er því ekki að undra að fordómar í garð útlendinga og vanþekking á öðrum menningarsvæðum sé algeng á Íslandi. Íslendingar óttast margir að ástandið verði hér eins og í „öðrum löndum“ Evrópu þar sem fjöldi innflytjenda er mikill. Flest könnumst við við framtíðarspár þar sem Breiðholtið er orðið gettói þar sem innflytjendur einangra sig og er þá stutt í óttann við óeirðir eins og þær sem brutust út í úthverfum Parísar nú fyrir skemmstu.
Fyrir ekki svo löngu sýndu kvikmyndahús í Reykjavík tvær myndir sem fjölluðu um líf afkomenda innflytjenda sem búa í úthverfum Parísar. Kvikmyndirnar hétu Yamakasi og La Haine (Hatur) og hefðu varla getað fjallað um málefnið á ólíkari hátt. Mathieu Kassovitz, leikstjóri La Haine, notast við svart/hvítan cinéma vérité stíl í kvikmynd sem byggð er á atburðum sem áttu sér stað árið 1993, eða þremur árum fyrir frumsýningu myndarinnar; ungur maður frá Zaïre (nú Kongó) var þá myrtur í varðhaldi lögreglu.1 Sögusvið La Haine er gettó í úthverfi Paríar daginn eftir uppþot sem áttu sér stað í kjölfar lögregluofbeldis í garð eins íbúans, hins unga Abdels, sem liggur þungt haldinn á sjúkrahúsi. Myndin fylgir þremur vinum hans eftir og snýst aðallega um það hvort einn þeirra, Vinz, láti rætast úr hótunum sínum um að myrða lögrelguþjón með byssu sem hann fann meðan á uppþotunum stóð. Skilaboð myndarinnar eru þau að verði ekkert gert til að bæta samfélagsaðstæður þessara ungu manna muni samfélagið eyða sjálfu sér að lokum. Það er ekki fallið sem skiptir máli heldur lendingin, eins og segir í myndinni. Kassovitz reynir að undirstrika boðskapinn með því að leita á náðir raunsæis enda eyddi hann sex vikum í einu af úthverfum Parísar við undirbúning myndarinnar.2
Yamakasi er aftur á móti dæmigerð hasarmynd með einfaldan söguþráð sem reiðir sig að miklu leyti á líkamlega burði sjö ungra manna sem gerðu leikstjórunum, Ariel Zeitoun og Julien Seri, kleift að taka upp gríðarlega loftfimleika án þess að grípa til tæknibrella. Sjömenningarnir leika úthverfastráka af erlendum uppruna sem klifra utan á háhýsum sér til skemmtunar. Þegar ungur drengur slasast við að líkja eftir þeim ákveða ungmennin að ræna frá hinum ríku til að hægt sé að fjárfesta í nýju hjarta fyrir drenginn. Hér hafa unglingarnir í gettóinu tekið á sig aðra mynd. Þeir vernda samfélagið, axla ábyrgð og bæta fyrir mistök sín. Þeir leika sér ekki með byssur og í úthverfinu ríkja fjölskyldugildin. Íbúarnir standa saman þegar illa árar andstætt raunveruleika ungu mannanna í La Haine. Söguhetjur Yamakasi eru Schwartzenegger og van Damme úthverfanna.
Íslenskir kvikmyndagagnrýnendur tóku þessum myndum afar misjafnlega. Gagnrýni birtist í Morgunblaðinu og DV um La Haine þegar hún var sýnd hérlendis árið 1996. Gagnrýnendurnir, þeir Arnaldur Indriðason og Guðlaugur Bergmundsson, höfðu flest jákvætt um myndina að segja og gáfu henni báðir þrjár stjörnur af fimm. Helsta þema er raunsæi Kassowitz. Arnaldur segir myndina líkjast heimildarmynd og telur það hæfa viðfangsefninu.3 Báðir dást þeir að því hvernig myndin lýsi réttilega, að þeirra mati, ástandinu í úthverfum Parísar þar sem átök og óeirðir séu algeng, næstum daglegt brauð að mati Guðlaugs.4
Yamakasi hlaut slæma dóma hjá Snæbirni Valdimarssyni á Morgunblaðinu og Ara Eldjárn á DV. Það þarf ekki að koma á óvart en það undarlega við dómana er að gagnrýnendur eru báðir þeirrar skoðunar að myndin ýti undir kynþáttahatur, ekki gegn etnískum minnihlutahópum heldur gegn hinum hvíta kynstofni. Snæbjörn heldur því fram að myndin hafi verið gerð með minnihlutahópa í huga, þeirra sem séu fullir andúðar í garð þeirra sem betur eru settir og haturs í garð hvítra.5 Sú staðhæfing hlýtur að teljast undarleg þar sem myndin er framleidd af Luc Besson en stórlaxar kvikmyndaheimsins laga sjaldnast myndir sínar að smekk lítils hóps áhorfenda.
Ari Eldjárn er jafnvel enn róttækari í dómi sínum sem ber titilinn „Afsakið mig á meðan ég æli“. Hann telur Yamakasi fulla af fordómum og þröngsýni. Hann heldur því jafnframt fram að myndin ali á þeim skoðunum að allir lögregluþjónar séu kynþáttahatarar, nema þeir sem séu ekki hvítir, og að allir stjórnmálamenn séu spilltir. Þannig ali myndin á fordómum.6 Hann virðist þannig gleyma því að hasarmyndir notast gjarnan við andstæður í persónusköpun. Þannig verða hetjurnar dýrlingum líkastar en illmennin rotin inn að beini. Því ætti ekki að koma á óvart að þegar hetjurnar eru afkomendur innflytjenda í úthverfi Parísar, að andstæðingar þeirra séu spillt lögregla og ríkir, innfæddir, franskir stórefnamenn.
Hér verður ekki tekin afstaða til gæða myndanna, hvort önnur sé betri en hin. Viðhorfin sem koma fram í gagnrýninni er varðar samband minnihlutahópa og meirihlutans eru þó athyglisverð að mörgu leyti. Það virðist t.a.m. ekki falla inn í heimsmynd gagnrýnendanna að fátækir afkomendur innflytjenda séu í hlutverkum hasarhetjunnar, sem oftast er fulltrúi meirihlutans, hins hvíta karlmanns. Með því að ráða meðlimi etnískra minnihlutahópa í þessi hlutverk og fá meðlimum hins hvíta meirihluta hlutverk illmennanna gerast aðstandendur myndarinnar sekir um kynþáttahatur að mati gagnrýnenda. Hins vegar þykir La Haine svo raunsæ að það jaðrar við að hún geti keppt í heimildarmyndaflokkum. Það samfélag innflytjenda og afkomenda þeirra sem þar er sýnt þykir eðlilegt. Í meðförum gagnrýnendanna verða tilfallandi óeirðir daglegar enda virðist þeim þykja eðlilegt að sjá slík samfélög tortíma sjálfum sér.
Kvikmyndir og sjónvarpsefni eru gjarnan talin hafa það hlutverk að veita áhorfendum útrás fyrir ótta og áhyggjur. Sú útrás sem kvikmyndir um afkomendur innflytjenda í erlendum gettóum veita íslenskum kvikmyndagagnrýnendum virðist nokkuð frábrugðin því sem gerist í öðrum löndum. Ef marka má stuttlega könnun á dómum á Yamakasi þá virðist hið meinta kynþáttahatursþema bundið við Ísland. Aðrir gagnrýnendur virðast ganga út frá því að persónur myndarinnar séu andstæðir pólar sökum hasarmyndaformsins. Þegar meint raunsæi La Haine bætist við þá fæst vísbending um viðhorfið til innflytjendasamfélaga á meginlandi Evrópu. Gagnrýni íslenskra fjölmiðla á myndirnar eru því kannski fyrst og fremst vitnisburður um það sem Íslendingar halda að sé sannleikurinn um innflytjendasamfélög í Evrópu. Gagnrýnin er þó e.t.v. fyrst og fremst vísbending um ótta hins íslenska meirihluta við ímyndaða holskeflu innflytjenda sem ráðist hér inn, taki frá “okkur“ landið og skapi síðan gettó í Breiðholtinu.
-
Winters, Laura, „Boyz in the banlieu“, The Village Voice 41:6, 6. feb. 1996, bls. 54-55. ↩
-
Winters, „Boyz in the banlieu“, bls. 54-55. ↩
-
Arnaldur Indriðason, „Fjölþjóðlegt Frakkland“, Morgunblaðið 30. apríl 1996, bls. 50. ↩
-
Guðlaugur Bergmundsson, „Á jaðri samfélagsins“, DV 2. maí 1996 bls. 29. ↩
-
Snæbjörn Valdimarsson, „Hróar með lambhúshettur“,Morgunblaðið 18. nóv. 2001. Tekið af mbl.is: http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=637696. ↩
-
Ari Eldjárn, „Afsakið mig á meðan ég æli“,DV 16. nóv. 2001, bls. 31. ↩
3 svör við
Greining þín á þessum ómerkilega kvikmyndadómi sem ég skrifaði þegar ég var nýskriðinn úr menntaskóla er frekar ósanngjörn. Mig minnir að ég hafi nú aðallega verið að pirra mig á hvað þessi mynd var svakalega léleg.
"Gagnrýnin er þó e.t.v. fyrst og fremst vísbending um ótta hins íslenska meirihluta við ímyndaða holskeflu innflytjenda sem ráðist hér inn, taki frá “okkur“ landið og skapi síðan gettó í Breiðholtinu."
Mér finnst vægast sagt forvitnilegt hvað þú ýjar kröftuglega að því að ég sé hræddur við innflytjendur en slíkar áhyggjur eru mér fjarlægar með öllu.
Yamakasi (sem er nota bene ömurleg mynd) var illa skrifuð og væmin saga með Parkour íþróttina sem gimmick. Ég eins og margir aðrir varð fyrir gríðarlega miklum vonbrigðum þegar ég horfði á myndina, einfaldlega því mér fannst hún svo léleg.
Það er ómaklegt að ýja að því að skrif mín séu tilkomin af hatri eða hræðslu við innflytjendur. Ef þú skoðar þessa mynd aftur eins og venjulegur áhorfandi þá sérðu að hér er ekki á ferðinni innlegg í umræðuna um heim innflytjenda í Frakklandi heldur ósköp venjuleg "exploitation-mynd". Og sennilega gerð fyrir „gróða ríka, hvíta mannsins“ ef eitthvað er. Framleiðandinn Luc Besson er ekki fátækur innflytjandi og honum er örugglega innst inni slétt sama um kjör þeirra. Þetta er bissness og ég hafna því alfarið að þó ég rakki niður þessa vöru fyrir það hvernig hún notfærir sér samskipti minnihlutahópa við meirihlutann, þá sé það hluti af skoðunum mínum á minnihlutahópum almennt.
Þú segir að ég virðist gleyma því að spennumyndir notist gjarnan við andstæður í persónusköpun. Það er ekki rétt. Ég er fullkomlega meðvitaður um hver hefðin í þessum efnum er. Það breytir því þó ekki að mér fannst þessi mynd ekki nota andstæður vel sem dramatískt verkfæri.
„Með því að ráða meðlimi etnískra minnihlutahópa í þessi hlutverk og fá meðlimum hins hvíta meirihluta hlutverk illmennanna gerast aðstandendur myndarinnar sekir um kynþáttahatur að mati gagnrýnenda.“
Er það sanngjörn túlkun að dómur minn feli í sér aðdáun á einhverskonar arískum súpremísma? Tala ég einhvern tímann um dásemdir hins hvíta meirihluta? Sýnist þér ég í alvörunni vera með það agenda? Ég efast um að þú trúir þessu sjálf.
Þessa umræðu mætti alveg eins taka um Slumdog Millionaire. Sjálfum fannst mér hún frábær en sá sem segir hana vera lélega eftiröpun af "masala-myndum" Bollywood gæti átt yfir höfði sér skammir frá þér fyrir að að kunna illa við að sjá fátækan Indverja í hlutverki hetjunnar (sem oftast er fulltrúi meirihlutans; hins hvíta karlmanns) vinna milljarð.
Þú tekur svo skýrt fram:
„Hér verður ekki tekin afstaða til gæða myndanna, hvort önnur sé betri en hin.“
Þú metur myndirnar semsagt ekki á sama hátt og ég, þ.e.a.s. út frá því hvort þær eru góðar eða ekki. Þýðir það þá ekki einfaldlega að við erum að nálgast þessa myndir frá tveimur gjörólíkum áttum?
En gott og vel, látum það liggja milli hluta. Þú segist heldur ekki taka afstöðu til þess hvort önnur myndin sé betri en hin. En það hef ég heldur aldrei gert. Það liggur hvergi eftir mig dómur um myndina La Haine.
Arnaldur Indriðason skrifaði reyndar mjög vel um La Haine en það fyndna er að þú viðist álasa honum alveg jafn mikið fyrir það og mér fyrir að skrifa illa um Yamakasi. La Haine dregur upp nöturlega mynd af gettóum Parísar og með því að hrósa myndinni er engu líkara en þér finnist Arnaldur vera að lýsa yfir velþóknun á því hvernig innflytjendasamfélög í Evrópu eru samansett. Eða eins og þú orðar það pent: „Það samfélag innflytjenda og afkomenda þeirra sem þar er sýnt þykir eðlilegt. Í meðförum gagnrýnendanna verða tilfallandi óeirðir daglegar enda virðist þeim þykja eðlilegt að sjá slík samfélög tortíma sjálfum sér.“
Ég þekki hvorki Arnald né Sæbjörn en alltaf talarðu um okkur í fleirtölu. Heldurðu að við séum einhver hagsmunasmtök? Sérð þú okkur kannski fyrir þér á hádegisfundum að marka stefnu okkar í hvernig eigi að taka á „yfirvofandi innflytjendavanda“ með gráum áróðri í formi kvikmyndadóma?
Ég veit ekki hvort þú taldir þessa grein áfanga í baráttunni gegn fordómum og fáfræði en með því að grafa upp kvikmyndadóm sem enginn man eftir og ýja að því að höfundurinn sé kynþáttahatari get ég fullvissað þig um að þú hefur aðallega valdið furðu hjá mér í klukkutíma eða svo. Mér þykir ekki „eðlilegt að sjá slík samfélög tortíma sér“ og ég stórefast um Arnaldi finnist það heldur.
En kannski skiptir engu máli hvað mér finnst. Kannski eru þessi ómerkilegu skrif mín um lélega spennumynd frá 2001 einungis hugsuð sem hentugur stökkpallur fyrir umræðu og slag sem þig langar einfaldlega mikið til að hrinda í gang. Og eflaust er þetta allt vel meint og gert af brennandi ástríðu til að berjast gegn fordómum á heimsvísu.
Það breytir því þó ekki að sjálfum finnast mér kynþáttafordómar alveg jafn sorglegir og tilgangslausir og það að sjá kynþáttafordóma í hverju horni.
Bestu kveðjur,
Ari Eldjárn, fyrrverandi kvikmyndagagnrýnandi.
Ari Eldjárnskrifaði klukkan 13.7.2009 16:24
Sæll Ari
Ég takk fyrir þessa athugasemd. Þú hefur ýmislegt til þíns máls og ég tek undir það með þér að ég taki stundum fullsterkt til orða sem orsakast eflaust af því að greinin unnin upp úr stærri rannsókn sem ég vann þegar ég var yngri og yfirlýsingaglaðari. Greinargerðin fjallar um viðhorf til franskra “innflytjendaúthverfa” og tekst m.a. á við ýmsar mýtur sem ríkja um þau. Mér gafst hins vegar ekki færi á tíunda það í svo stuttri grein en það hefði þó verið æskilegt að setja umfjöllun ykkar í stærra samhengi, þó ekki nema til að forða þeim misskilningi að greinin sé einhvers konar árás á ykkur gagnrýnendur sem fjallað er um.
Þótt ég skilji afstöðu þína að ýmsu leyti þá finnast mér sumar athugasemdir þínar jafnósanngjarnar og þér þykir grein mín. T.d. í eftirfarandi tilvitnun (þar sem þú vitnar fyrst í mín skrif):
“”" „Með því að ráða meðlimi etnískra minnihlutahópa í þessi hlutverk og fá meðlimum hins hvíta meirihluta hlutverk illmennanna gerast aðstandendur myndarinnar sekir um kynþáttahatur að mati gagnrýnenda.“
Er það sanngjörn túlkun að dómur minn feli í sér aðdáun á einhverskonar arískum súpremísma? Tala ég einhvern tímann um dásemdir hins hvíta meirihluta? Sýnist þér ég í alvörunni vera með það agenda? Ég efast um að þú trúir þessu sjálf."””
Ég skil ekki hvernig þú getir túlkað orð mín þannig að ég telji að þú dáist að "arískum súpremisma". Kynþáttahatur er reyndar fullsterkt orð í þínu tilviki. Kynþáttafordómar eða fordómar hefði betur lýst þínum skrifum en það er orðið sem þú sjálfur notar þegar þú segir myndina ala á fordómum, þá í garð hvítra, eða a.m.k. hvítra lögreglumanna, stjórnmálamanna og lækna ef ég les textann rétt. Ég biðst afsökunar á þessari misfærslu sem er til komin vegna skrifa Snæbjörns sem notar orðið kynþáttahatur. En hvað sem því líður þá nota ég þessi hugtök aldrei til að lýsa ykkur gagnrýnendum eða ykkar viðhorfum heldur því sem þið skrifið um viðhorf aðstandenda myndanna eða þau viðhorf sem þið teljið myndina ala á. Það kemur klárlega kemur fram í ofangreindri tilvitnun. Hugtakið kynþáttahatur nota ég eingöngu þegar ég lýsi eða vitna í texta ykkar Snæbjörns þar sem þið tjáið ykkur um myndirnar, aldrei um ykkur eða ykkar viðhorf. Ég skil þar af leiðandi ekki hvers vegna þú spyrð þeirra spurninga sem fylgja. Það ætti að vera augljóst að ég “trúi þessu ekki sjálf” því ég hef aldrei skrifað eða sagt að þú eða aðrir gagnrýnendur dáist að arískum súpremisma eða tali um dásemdir hins hvíta meirihluta. Það vekur nokkra furðu hjá mér að þú skulir geta túlkað orð mín sem svo.
Einnig langar mig að árétta að í þessari grein leyfi ég mér að nota dómana sem vitnisburði um samfélagsviðhorf þótt úrtakið sé afar lítið sem er líklega helsti gallinn við þessa grein frá vísindalegu sjónarmiði. Ég velti því þó fyrir mér hvort dómar ykkar séu e.t.v. vitnisburðir um eitthvað fleira en viðhorf gagnrýnenda til mynda, þ.e. ég hugleiði hvort samfélagsleg viðhorf sem birtist í skrifum ykkar. E.t.v. er það oftúlkun, e.t.v. er eitthvað sannleikskorn í því en ég undirstrika þetta "e.t.v." í fyrstu tilvitnun þinni í mína grein. Þetta er vangaveltur en ekki ásakanir, sérstaklega ekki ásakanir um kynþáttahatur gagnrýnenda eins og þú munt vafalaust komast að þegar þú lest þessa löngu gleymdu grein betur.
Íris Ellenbergerskrifaði klukkan 14.7.2009 12:37
Sæl aftur Íris og þakka þér fyrir svarbréf þitt.
Það er hárrétt hjá þér að ég tek allt of kröftuglega til orða í þessari setningu og biðst ég afsökunar á því. Þó mér hafi þótt óþægilegt að sjá nafn mitt á sömu blaðsíðu og orðin „hinn hvíti meirihluti“ þá var óþarfi af minni hálfu að geta svona í eyðurnar.
Það er jafnframt rétt hjá þér að í greininni er ekki að finna ásakanir og réttara að flokka þetta undir almennar vangaveltur. Biðst ég líka velvirðingar á því að hafa brugðist þannig við.
Kjarni málsins er einfaldlega sá að kvikmyndadómurinn minn var ekki saminn sem innlegg í umræðu um stöðu innflytjenda í Frakklandi. Allt tal um kynþætti var hugsað í samhengi við persónusköpun og ég hef ekkert á móti því að hvítt fólk leiki hlutverk óvinarins, ég vil bara að óvinurinn sé sannfærandi. Það var hann ekki í þessari mynd, frekar en nokkuð annað. Og já, ég veit að þetta var bara afþreyingarmynd en engu að síður fannst mér hún mjög slöpp og hef ég þó töluverðan smekk fyrir vondum myndum.
Mér hefur alltaf þótt umræða um innflytjendur á Íslandi mjög lítil og stundum ósanngjörn. Sumir eru gríðarlega jákvæðir í garð þeirra, örfáir eru mjög neikvæðir en langflestum er held ég slétt sama og leiði þá og málefni þeirra hjá sér.
Góður hluti vina minna er af erlendu bergi brotinn og margir þeirra eru með tímabundna eða fasta búsetu á Íslandi. Frá þeirra sjónarhorni hefur ég kynnst Íslandi á öðruvísi og stundum óþægilega hreinskilinn hátt. Og það er ómetanlegt og minnkar í manni þjóðrembing (sem ég tel að stuðli að auknum blóðþrýstingi)
Fyrir vikið hefur maður ósjaldan rifist við aðila sem finnst að íslenska ríkið ætti að loka landamærum sínum enn frekar og finnst 7 ára ferli til til að fá ríkisborgararétt alls ekki vera nógu langt.
Bara um daginn átti ég í orðaskiptum við mann á skyndibitastað sem hélt því fram að múslimar ættu ekki að fá ríkisborgararétt því þeir gætu þá orðið þingmenn og það væri nú ekki nógu gott því þeir væru öfgamenn. Þegar ég benti honum á að múslimskir bankar rukka hvorki vexti né verðtryggingu á húsnæðislánum sneri hann sér nánast til austur samstundis og bætti við: „Bíddu, mega þeir ekki líka giftast fullt af kellingum?“
Mér sárnaði því bara svolítið að sjá nafn mitt á sama blaði og setningnin:
„...ótta hins íslenska meirihluta við ímyndaða holskeflu innflytjenda sem ráðist hér inn, taki frá “okkur“ landið og skapi síðan gettó í Breiðholtinu.“
Því þetta er alls ekki eitthvað sem heldur fyrir mér vöku.
En betra hefði náttúrlega bara verið að taka það bara pent fram í stað þess að fara svona út víðan völl eins og ég gerði.
Þakka þér annars fyrir að vera svona málefnaleg og kurteis í svari þínu, ég ætla að taka mér það til fyrirmyndar. Ég óska þér alls hins besta og vona að þessi athugasemd mín hafi ekki valdið þér hugarangri.
Ari Eldjárnskrifaði klukkan 16.7.2009 11:15