Gammabrekka

Póstlisti sagnfræðinga og annars áhugafólks um sögu, Gammabrekka, er oftast nær vettvangur tilkynninga um ýmsa áhugaverða viðburði sem snerta fagið. Stundum verða nokkrar umræður manna á milli um málefni sem upp koma innan fræðanna. Má þá jafnan treysta því að einhver sé ósammála síðasta ræðumanni og láti vita af því með ákveðni. Í síðustu viku hófust hins vegar umræður um málefni líðandi stundar og hrúguðust svörin inn. Tilefnið var „fyrsti í byltingu“ – mótmælin við þingsetningu og viðbrögðin við þeim. Umræðunum var komið af stað með lítilli spurningu en hægt er að líta á öll svörin sem hugleiðingar um hlutverk sagnfræðinnar. Sem slík valda svörin óneitanlega vonbrigðum.

Anna Agnarsdóttir, prófessor í sagnfræði við Háskóla Íslands, sendi fyrsta skeytið miðvikudagsmorguninn 21. janúar. Hún spurði „Hvernig eigum við sagnfræðingar að túlka það sem gerðist í gær? Þetta var sögulegur dagur“ og endaði þremur línum síðar „Þegar Íslendingar fara að berja Íslendinga með kylfum …jæja ég bara get ekki skrifað meir.“¹ En það gátu aðrir svo sannanlega, tæplega 50 skeyti komu í kjölfarið á næstu fimm dögum og þar af langflest fyrstu tvo dagana en nánast ekkert þeirra er jafn stutt og það sem kom skriðunni af stað.²

Fyrst um sinn beindist athyglin nokkuð að mismunandi hlutverkum blaðamanna og sagnfræðinga. Þótti til að mynda Ingólfi Margeirssyni sem setið hefur beggja vegna borðsins að ómögulegt að sagnfræðingar segðu nokkuð um „það sem gerðist“ enn sem komið er. Enn fremur þótti Ingólfi að umfjöllun fjölmiðla um mótmælin væri arfaslök og alls endis óhæf sem heimild í framtíðinni.³ Guðni Th. Jóhannesson er hins vegar á kafi við að skrifa bók um ástandið allt saman og finnst það ekki ómögulegt þó vandkvæðum sé það bundið, sérstaklega vegna heimildaflóðs.⁴ En eftir ágætt skeyti Kristjáns Sveinssonar um „þennan fjanda“ sem Guðni skrifar um fór umræðan nokkuð að þynnast og dreifast.⁵ Næsta skeytahrúga snérist um sögulegan samanburð – hverju er hægt að líkja ástandinu við, hvar eru fordæmi í sögunni – en einnig um menntun ráðamanna. Heldur þótti mér kollegar mínir mistækir í sögulegum samanburði og í raun ótrúlegt að eftirfarandi dæmi séu dregin af póstlista sérfræðinga í sögu. Hundrað daga gamalt efnahagshrun Íslands var borið saman við fall kommúnisma í Austur-Evrópu, Sjálfstæðisflokknum líkt við einræðisflokka í austri og nokkrum dögum áður hafði Magnús Stephensen og Davíð Oddsson verðið gerðir að nánast sama manni.⁶ Ekki verður farið frekar í fáranleika þessa samanburðar en ég biðst undan frekari framlögum af þessu tagi í opinbera umræðu enda afskaplega grunnt á þessum samanburði.

Æskileg menntun stjórnmálamanna kom eins og áður segir líka til umræðu í liðinni viku á Gammabrekku. Komust póstlistamenn fljótlega að því að engin ákveðin menntun virtist öðrum fremur undirbúa fólk vel undir stjórnmálastörf. Var það ljós punktur í skeytahríð sem sífellt leitaðist við að finna sagnfræðingum miðlæga stöðu og virtust allir sem tjáðu sig á annað borð ganga út frá því að sagnfræðingar hefðu eitthvað sérstakt og gott að leggja til umræðunnar um núverandi ástand. Þorsteinn Helgason kættist þegar heyrðist í Vali Ingimundarsyni og Guðna Th. Jóhannessyni í útvarpi og óskaði eftir frekari afskiptum sagnfræðinga. „Látum í okkur heyra, komum með vandaðar ábendingar um sögulegar hliðstæður og hjálpum til við endurreisn og uppbyggingu samfélags“ sagði Þorsteinn.⁷ En þegar hliðstæðurnar sem dregnar hafa verið upp af sagnfræðingum eru skoðaðar get ég ekki annað en efast um að það sé hjálplegt.

Að draga upp sögulegar hliðstæður er að sjálfsögðu alltaf nokkuð varasamt þó skemmtilegar séu þær. Eflaust vilja allir hjálpa til við endurreisn og uppbyggingu samfélagsins, óháð menntun. Æskilegt er að nýta menntun sína í slíku hjálparstarfi en ég held að sagnfræðingar hljóti að geta nýtt sína ágætu menntun til að gagnlegri hluta en að þylja upp söguatriði og samanburð þeirra. Væri ekki meira vit í að nýta aðferðir sagnfræðinnar heldur en að einblína á innihaldið? Hvort ætli leiði til meiri skilnings, upptalning eða beiting sagnfræðilegara aðferða? Og hvort verkefnið hefur meiri þörf fyrir sagnfræðinga?

Rannsóknaðferðir sagnfræðinga eru vitaskuld fjölbreyttar en telja verður það sem styrkleika fagsins. Fjölmargar þessara aðferða má hugsa sér að nota til greiningar á nýliðnum atburðum og ekki síst textum þeim tengdum. Þar ætti styrkur sagnfræðinga að liggja, í aðferðum og túlkunum. Eins og fjölmargir aðrir sagnfræðingar er undirritaður á því að meira mætti heyrast frá sagnfræðingum í þeirri miklu umræðu um þjóðfélagið sem nú fer fram. En hyggist þeir leggja eitthvað af mörkum sem sagnfræðingar frekar en almennir borgarar verður líka að ætlast til að þeir nýti fræði sín.

Vilji sagnfræðingar leggja sérfræði þekkingu sína fram til hjálpar, vilji þeir hjálpa til við skilning á aðstæðum dagsins, er óskandi að ekki verði bara bent á hliðstæður heldur ekki síður fjölbreytileika sögunnar – að vandamál og spurningar fortíðar séu ekki eilífar og veiti því varla ákveðin og einhlít svör við spurningum og vandamálum dagsins í dag.⁸