Gereyðing, guðlegur máttur og endurfæðing í animé og manga

Kjarnorkuárásirnar á Hiroshima og Nagasaki eru gjarnan nefndar sem einn þeirra þátta sem marka skil nútíðar og eftirnútíðar. John W. Dower, sagnfræðiprófessor við MIT-háskóla, hélt því fram í grein frá árinu 1995 að í Japan hafi þessi þáttaskil verið einstök því Japanir voru eina þjóðin sem fékk að kenna á mætti kjarnorkuvopna en einnig var þeim einum bannað að fjalla um atburðina á fyrstu árunum eftir stríð. Í kjölfar árásanna á Hiroshima og Nagasaki árið 1945 tóku Bandaríkjamenn völdin í landinu og ritskoðuðu flest ummæli um kjarnorkuárásirnar.¹

Þegar hernáminu lauk árið 1952 voru meðlimir japanska kommúnistaflokksins duglegastir við að festa umfjöllun sína á filmu. Stjórnvöld tóku í taumana og hvöttu dreifingarfyrirtæki til að hafna kvikmyndunum. Þeir einstaklingar sem hurfu frá viðtekum skoðunum voru stimplaðir kommúnistar sem þýddi að fáir leikstjórar utan kommúnistaflokksins fjölluðu um kjarnorkuárásirnar.² Þögnin um kjarnorkuárásirnar var margþætt og því ekki að furða að þegar Donald Richie kvikmyndafræðingur skrifaði greinina „„Mono no aware“: Hiroshima in Film“ árið 1961 hafi algengasta tegund umfjöllunarinnar verið táknsöguleg. Má þar nefna myndina Godzilla sem fjallar um risaeðlu sem ræðst á Tokyo-borg eftir að hafa verið vakin af löngum svefni við kjarnorkutilraunirnar á Bikini-eyju í Kyrrahafi sem hófust árið 1946.³

Japanskar teiknimyndir (animé) og teiknimyndasögur (manga) eiga sér ríka hefð að baki sem miðill pólitískra skoðana.⁴ Manga- og animé-höfundar hafa þó sjaldan fjallað á beinan hátt um kjarnorkuárásirnar á Hiroshima og Nagasaki sem er eflaust afleiðing hinnar margföldu þöggunar.⁵ Upp úr 1980, þegar höfundar sem fæddir voru eftir seinni heimsstyrjöld komu fram á sjónarsviðið, varð gereyðing vinsælt viðfangsefni teiknaðra vísindaskáldsagna og voru fyrirmyndirnar greinilega sóttar til kjarnorkuárásanna á Hiroshima og Nagasaki.

Þegar fjallað er um eðli og tilgang gereyðingarinnar í manga og animé er hægt að greina ýmsar samsvaranir við þá þýðingu sem endalok síðari heimsstyrjaldarinnar hefur í hugum Japana. Árið 1961 benti Donald Richie á að fyrstu viðbrögð almennings við kjarnorkuárásunum á Hiroshima og Nagasaki hafi verið að líta á þær sem guðlegt afl: „The bomb … was something over which no one had any control; something which could not be helped; what we mean by an „act of God.“⁶ Richie telur að kjarnorkuárásirnar séu fyrst og fremst tákn í augum Japana og þar af leiðandi sé merking þeirra síbreytileg.⁷ Þegar animé á borð við kvikmyndina Akira og sjónvarpsþættina Neon Genesis Evangelion eru skoðaðar má sjá að hugmyndir um guðlegan gereyðingarmátt tilheyra síður en svo fortíðinni en hann hefur einnig öðlast nýja táknmerkingu, endurfæðingu.

Guðlegt gereyðingarafl

Gereyðingarmáttur í animé er gjarnan persónubundinn á þann hátt að aðeins einn einstaklingur er á sögusviðinu hverju sinni sem býr yfir þessu afli, einkum til að undirstrika guðlegt eðli hans. Sem dæmi má taka Princess Mononoké því þótt sú kvikmynd vísi aðeins í kjarnorkuárásirnar á óbeinan hátt með því að nota ímynd verunnar sem trónir yfir landslaginu líkt og sveppaský, þá er veran sem ógnar sögusviðinu með gereyðingarmætti sínum einmitt reiður skógarguð.⁸ Akira bæði sem manga og animé gefur í skyn að gereyðingarmáttur tveggja sögupersóna, Akira og Tetsuo, sé guðlegt. Í kvikmyndinni Akira ræða ofurstinn og prófessorinn, sem höfðu yfirumsjón með tilraununum á Akira, um afl Akira og Tetsuo:

Ofurstinn: „Maybe we shouldn't touch that power.“
Prófessorinn: „You mean it's divine?“
Ofurstinn: „But we must touch it and control it for our benefit.“⁹

Sjónvarpsþættirnir Neon Genesis Evangelion gæla einnig við hugmyndina um guðlegt eðli gereyðingar. Þættirnir eru fullir af kristnu myndmáli og tilvísunum, þær verur sem búa yfir aflinu eru kallaðar „englar“ og sprengingin skilur eftir sig stórt krossmerki í stað sveppaskýs.¹⁰ Þó er gereyðingarmátturinn einnig manngerður. Afl Akira var dregið fram í dagsljósið með tilraunum vísindamanna og undir lok Neon Genesis Evangelion kemur í ljós að „englarnir“ eru einungis einn möguleiki á þróun mannsins. En þrátt fyrir það er guðlegt eðli gereyðingarmáttarins undirstrikað í sífellu. Til að mynda segir Fuyutsuki, ein persóna Neon Genesis Evangelion, þegar maður og „engill“ sameinast til að eyða jörðinni: „The Angel's fruits of life and human's fruits of wisdom. Having both in it´s hands, Eva is playing the role of God“.¹¹ Leikur mannsins að gereyðingarmætti endar iðulega með tortímingu og því getur hann ekki ráðið við þetta afl. Mennirnir eru að færa sig inn á verksvið guðs og öðlast mátt sem þeim er ekki ætlað að búa yfir.

Gereyðingarmáttur og endurfæðing

Þótt gereyðing sé bakgrunnsþema margra teiknimynda og teiknimyndasagna þá er þar fyrst og fremst verið að takast á við samfélag samtímans og þau mein sem í því felast. Freda Freiberg og Susan Napier telja t.d. að Akira takist á við japanskt samfélag þar sem samkeppni í skólum og á vinnumarkaði er gífurleg og fólk sé steypt í sama mót.¹² Flestir eru sammála um að ótrúlega skjót þróun Japans í hátæknisamfélag á vestrænan mælikvarða megi líkja við endurfæðingu. Ennfremur bendir John W. Dower á í grein sinni „The Bombed“, með því að vitna í Alan Wolfe, að eitt af einkennum samtímans í Japan sé fæðing og endurfæðing:

…Japanese modernity has been marked by a cycle of death and rebirth. Hence, the syndrome of Japan as Number One testifies…to the ability to stay, survive, be reborn: the ultimate symbol of that truth is the historical experience of the atomic bomb and the devastating destruction of Japan…¹³

Kumiko Sato heldur því fram á sannfærandi hátt að söguþráður kvikmyndarinnar Akira endurspegli skilin milli fortíðar og nútíðar sem urðu í kjölfar kjarnorkuárásanna á Hiroshima og Nagasaki: „It is important to note the repeated image of nuclear explosion in the film, because it is the historical break that sets the boundary between Japan as „error“ … and as politically correct member of the first world.“¹⁴ Akira og Neon Genesis Evangelion, með því að varpa samtímanum til framtíðar, gefa neikvæða mynd af samfélagi þar sem einstaklingurinn er leiksoppur stórfyrirtækja, fjölskyldan er í upplausn, og vísinda- og tækniþróun er stjórnlaus. Gereyðing er lausnin. Hún leiðir til endurfæðingar, eða eins og Freiberg segir um Tetsuo í Akira: „the unleashing of his ultimate power (nuclear energy) is frightening but carthartic…It allows him to die and be reborn; to destroy the oppressive society he inhabits and enable its rebirth.“¹⁵ Tortíming jarðarinnar í The End of Evangelion, sem er framhald af Neon Genesis Evangelion, virðist einnig leiða til endurfæðingar: „The end is a new beginning…Everything is allright.“¹⁶

Vinsældir Akira og Neon Genesis Evangelion benda til þess að slíkar hugmyndir hljóti góðan hljómgrunn meðal ungs fólks sem hefur líkt og leikstjórarnir Anno og Otomo engar persónulegar minningar frá Hiroshima og Nagasaki. Kynslóðirnar fæddust eftir síðari heimsstyrjöld fá útrás fyrir tilfinningar sínar í garð samfélagsins í gereyðingunni og þannig hefur hún skipað sér sess í ímyndunarafli ungra Japana sem guðlegt tæki til að binda enda á þær ógöngur sem Otomo, Anno og fleiri telja að þjóðin hafi ratað í. Gereyðing er því enn tákn í huga þjóðarinnar eins og Richie benti á en hefur nú öðlast nýja merkingu; hún er ekki aðeins guðlegt afl heldur einnig tákn fyrir endurfæðingu sem er einmitt einn af þeim þáttum sem Dower telur gera Japönum kleift að halda forystustöðu sinni.