Hagfræði dauðans – og þó?

Á undanförum misserum hafa hin ráðandi nýklassísku hagstjórnarkerfi Vesturlanda legið undir ámæli, ekki síst í tengslum við nýtingu náttúruauðlinda. Rekja mætti sögu hagfræðikenninga um auðlindir allt aftur til skrifa Malthusar árið 1798 um yfirvofandi efnahagslega stöðnun samfara veldisvaxandi fjölgun mannkyns. Hinar ríkjandi hagfræðikenningar litu dagsins ljós upp úr 1870. Ekki þótti lengur ástæða til að koma böndum á hagvöxt; hann varð í raun forsenda velmegunar. Sumar þjóðir veðjuðu þó á kenningar Karl Marx sem taldi óendanlegan hagvöxt ósjálfbæran, en úfærsla þeirrar hugmyndafræði sigldi reyndar í strand fyrir tuttugu árum.

Í hlutfalli við rýrnun auðlinda og mengunarslys á síðari hluta tuttugustu aldar komu fram nýir angar af hagfræði, og ber helst að nefna sérhæfða auðlindahagfræði (e. environmental economics) og visthagfræði (e. ecological economics). Síðarnefndu fræðigreininni tilheyrir Paul Hawken, en hann heimsótti landann síðastliðið haust. Hér á eftir verður gerð tilraun til að máta hefðbundna hagfræði saman við visthagfræði.

Nýklassísk hagfræði - veröld í glerkúlu?

Segja má að nýklassísk heimsmynd sé stórkostlega einfölduð og jafnvel samfélagslega hæpin. Paul Hawken og félagar hafa dregið saman helstu atriði samfélagsmyndar nýklassískrar hagfræði - en á henni byggja flest vestræn hagkerfi:

• Fullkomin upplýsingagjöf
• Fullkomin samkeppni
• Rétt og ávallt nýuppfærð verðlagning
• Engin úthrif (e. extarnalities)
• Enginn seljandi er í einokunarstöðu
• Enginn kaupandi er í einokunarstöðu
• Engin ein framkvæmd eða viðskipti geta haft afdrifarík áhrif á markaðinn
• Allar auðlindir eru jafn mikið nýttar
• Enginn viðskiptakostnaður (e. transaction costs)
• Engir ríkisstyrkir eða sambærilegt
• Engar hömlur á því að komast inn á, eða fara af, ákveðnum markaði
• Engin opinber reglusetning
• Engin skattlagning
• Hægt er að versla með allt í stöðluðum einingum
• Allir hafa aðgang að ótakmörkuð fjármagni
• Allir vilja hámarka eigin ábata og neyslu
• Vel skilgreindur eignarréttur
• Kapítalismi er skilvirkasta hagstjórnarkerfið

Ekki þarf að fjölyrða um að mörg ofangreindra atriða endurspegla ekki þann raunveruleika sem við lifum, eða höfum lifað, í. Hafa ber þó í huga að heimsmynd nítjándu aldar var ólík þeirri sem er í dag og samtíða kenningar í öðrum vísindagreinum hafa í mjög mörgum tilvikum ekki staðist tímans tönn. Spyrja má þó hvers vegna sambærileg fræðileg umpólun hafi ekki átt sér stað í hagfræði. Kannski skýra fræg orð Max Planck aðstæður: „Science advances one funeral at a time". Sumsé, valdamiklir aðilar í áhrifastöðum um allan heim ríghalda í gamlar og fremur vafasamar hagfræðikenningar fremur en að opna á nýjar leiðir.

Auðlindahagfræði - afleggjari af nýklassískri hagfræði

Auðlindahagfræði felst í fræðilegum og empírískum rannsóknum á efnahagslegum afleiðingum stefnumótunar á sviði umhverfis- og auðlindamála á öllum sviðum stjórnsýslunnar. Kostnaður og ábati mismunandi leiða við að koma böndum á hluti eins og loft- og drykkjarvatnsmengun, eiturefni í umhverfi, óbrennanlegt sorp og hlýnun jarðar er reiknaður út. Auðlindahagfræði er talsvert nútímaaðlöguð og bregst við ýmsum rökvillum nýklassískrar hagfræði. Skýringin liggur ef til vill í ákveðnum og oft óheppilegum aðstæðum, svokölluðum markaðsbresti (e. market failure), sem tækjum auðlindahagfræði er helst beitt við. Við markaðsbrest skortir vel skilgreindan eignarrétt, fullkomna upplýsingagjöf, fullkomna samkeppni, og reglufestu. Kenningar um vel skilgreindan eignarrétt sem góða auðlindastýringu eru að vísu ögn umdeildar á meðal auðlindahagfræðinga þó þeim sé beitt í íslenskri fiskveiðistjórnun.

Visthagfræði - afleggjari af vistfræði

Visthagfræði er þverfræðileg í eðli sínu og beinir sjónum sínum að samspili efnahags og vistkerfa. Vistkerfi eru látin njóta vafans og því skal efnahagi sniðinn stakkur eftir þolmörkum vistkerfa og raunar lífhvolfsins alls.

Þjónusta vistkerfa (e. ecosystem services) er orð visthagfræðinnar yfir streymi frá náttúruauðlindum sem menn nýta, hvort sem er meðvitað eða óafvitandi. Að vísu eru óendurnýjanlegar auðlindir, eins og olíulindir, undanskildar frá þessari skilgreiningu. Visthagfræðilegri sýn er stundum lýst sem víðri og langri. Sjónum er frekar beint að sjálfbærni til langs tíma og umfangi áhrifa x á umhverfi - og öfugt.

Visthagfræði sækir hluta kenninga sinna til raunvísinda og félagsvísinda. Velferð er skilgreind á annan hátt en velferð hefðbundinnar hagfræði; til dæmis er mælikvarða á borð við verga þjóðarframleiðslu hafnað á þeim forsendum að hann mæli aðeins einn afmarkaðan þátt hagvaxtar og lífsgæða.

Hagfræðileg leið visthagfræðinnar til að öðlast hina löngu og víðu sýn er í gegnum svokallaða kostnaðar- og nytjagreiningu (e. cost-benefit analysis, CBA), en það er raunar margra áratuga gamalt tæki ættað úr nýklassískri hagfræði. Hugmynd vistfræðinnar er sú að CBA sé besta leiðin til að taka vistkerfi með í umhverfisvernd og auðlindastjórnun. Ólíkt rýrnun á manngerðum höfuðstóli (e. human capital), svo sem fasteignum, kemur rýrnun höfuðstóls náttúrunnar, einkum vistkerfa, ekki fram sem breyta á móti framleiðni auðlinda. Af þessu hlýst skekkja. Þar af leiðandi er ráð að nota CBA til að verðmeta höfuðstólinn, þjónustu vistkerfa. Vandamál geta þó komið upp, einkum ef markaðsvirði er með öllu óþekkt eða illmælanlegt.

Margar aðferðir við verðmætamat hafa nú verið þróaðar og undirflokkar þeirra eru margir. Skipta má grunnaðferðum niður í flokka eftir hvort verið er að virðismeta beinar og óbeinar nytjar eða einfaldlega virðismeta tilvist ákveðinna hluta, svo sem fallegs útsýnis.

Rétt eða rangt mat?

Árið 1997 verðmátu Robert Constanza og félagar heildarvirði lífshvolfsins á um 16-54 biljónir dollara. Til samanburðar má þess geta að verg heimsframleiðsla sama ár var 25 biljónir dollara (biljón er milljón milljónir). Aðferð þeirra er þó umdeild. Hefur hún helst verið gagnrýnd fyrir að veita afslátt af framreiknuðu virði, sem og að skorta leiðir til að mæla tekjudreifingu, en slíkt er á færi nýklassískrar hagfræði.

Visthagfræðinni til varnar má benda á að ósjálfbær nýting náttúru og umhverfisskaði flokkast undir neyslu innan hefðbundinnar hagfræði, en neysla telst jákvæður þáttur í vergri þjóðarframleiðslu. Skaðinn komi hins vegar ekki fram í hagtölum. Gott dæmi um það er Exxon-Valdez olíuslysið, en hreinsunarstarf hækkaði verga þjóðarframleiðslu í Kanada sama ár. Því er einnig haldið fram að ástæða þess að vörur, sem eru framleiddar á ósjálfbæran hátt, séu yfirleitt ódýrari en hinar sé sú að þær séu niðurgreiddar án vitundar eða samþykkis - af náttúrunni, nærsamfélagi eða ófæddum kynslóðum.

Tæki visthagfræðinnar til verðmats hins ómetanlega hafa stundum þótt vafasöm út frá siðferðissjónarmiðum. Það er trú margra visthagfræðinga að verðmat á náttúrunni sé skilvirkasta leiðin til verndar henni, og eitthvert verðmat - þó slíkt sé siðferðislega vafasamt - sé betra en ekkert verðmat. Láti menn hjá líða að setja verðmiða á þá virkni náttúrunnar, sem hingað til hefur verið álitið ókeypis, skapist mikil hætta á misnotkun og eyðileggingu þessara vistkerfa. Væru vistkerfi verðsett yrði eyðing þeirra, eða útrýming einstakra tegunda, einfaldlega of dýr sökum þess himinháa verðs sem yrði sett á nýtingu þess fágæta. Með því yrði hagfræðin farartálmi þeirra sem vildu ofnýta náttúruauðlindir, í stað þess að vera þeirra drifkraftur.

Samanburður á grunni og nálgun

Sjónarmið auðlinda- og visthagfræði stangast gjarnan á. Skýringanna má að öllum líkindum leita í ólíkri hugmyndafræði og fræðilegum bakgrunni:

Grundvallarmunur á visthagfræði og nýklassískri auðlindahagfræði felst í þeim útgangspunkti visthagfræðinga að efnahagur sé hluti umhverfis og vistkerfa. Vistfræði snýst um flæði orku og efnis og undir það kerfi fellur efnahagurinn. Á hinn bóginn hafa nýklassískir hagfræðingar álitið hið gagnstæða, þ.e. að umhverfið falli undir efnahaginn.

Hefðbundin hagfræði gerir raunar ráð fyrir ótakmörkuðum auðlindum sem og ótakmörkuðum úrræðum varðandi sorp og úrgang sem ekki valda mengun. Sem sagt, auðlindir þrjóta aldrei og, sé allt eðlilegt, á mengun sér ekki stað. Sé hægt að færa fræðileg rök fyrir þessu er einnig hægt að færa fræðileg rök fyrir því að ótakmarkaður hagvöxtur sé bæði mögulegur og æskilegur. Visthagfræðingar eru þessu afar ósammála og telja hlut náttúrunnar í myndun auðs vera stórlega vantalinn - einkum þann sem erfitt er að koma í verð. Dæmi um þetta er mýrlendi, sem veitir takmarkaðan beinan arð en hefur miklu hlutverki að gegna við vatnshreinsun á grunnvatni og flóðavarnir.

Hagfræðilegar áherslur, skilgreiningar og viðhorf auðlindahagfræði og visthagfræði eru ólíkar:

Að bera saman epli og appelsínu?

Það er álit flestra visthagfræðinga að „sjálfbær" vöxtur sé eina leiðin til að auka lífsgæði. Þeir benda auk þess á að aukin hagsæld í formi aukinnar neyslu leiði ekki endilega til aukinnar velsældar - á hinn bóginn geti slíkt haft neikvæð áhrif á umhverfi og samfélag ef ekki sé hugað að burðargetu (e. carrying capacity, K) og réttlæti.

Margir hefðbundnir hagfræðingar halda því hins vegar fram að náttúran setji hagvexti engar skorður. Sé traust lagt á hugvit og tækninýjungar við öflun nýrra tækifæra og hagsældar, þá eru valkostir ótakmarkaðir. Þeir álíta hinn takmarkandi þátt framleiðni vera þekkingu og hugvit; á meðan þekkingu fleygi fram óendanlega getur efnahagurinn vaxið og dafnað óendanlega. Útilokað sé að skilgreina burðargetu (K) fyrirfram þar sem slíkt stýrist ekki af statík (viðnámi náttúru) heldur af dýnamík (þekkingu og tækni). Þessu hafna visthagfræðingar og telja óraunhæft að slíkt geti haldið í við eyðingu og mengun; hinn náttúrulegi höfuðstóll sé hinn takmarkandi þáttur hagsældar.

Ekki eru allir nýklassískir auðlindahagfræðingar sannfærðir um að hagvexti séu engar skorður settar. Margir visthagfræðingar hafa reynt að mæta nýklassískri hagfræði á miðri leið og vilja síður láta bendla sig við torfkofa- né dómsdagslosta. Hvorug nálgunin er gallalaus. Þó er vonandi að áhrifamenn og -konur fari gefa tækjum visthagfræðinnar meiri gaum, bæði við umhverfisvernd, auðlindanýtingu og ekki síst almenna hagstjórn nútímaríkja.