Háskólalíf á hjara veraldar - Póstur frá Þrymseyju

Það var líklega ævintýraþrá, dulmagnað aðdráttarafl hins myrka norðurhjara, ekki síður en fræðaþorsti sem dró okkur fjölskylduna hingað að Þrymseyju í Tromsfylki í Norður Noregi haustið 2005. Á meðan Íslendingar flestir þrá það yfirleitt heitast að koma sér burt úr kuldanum og myrkrinu — eitthvað suður á bóginn — hefur mér alltaf fundist eitthvað ‘eksótískt’ og lokkandi við þá staði jarðkringlunnar sem búa yfir enn meiri kulda og enn svartara myrkri en gamla frónið. Ef þannig er ástatt fyrir manni er Tromsø staðurinn. Hér virðist allt vera ‘nyrst’; nyrsta bruggverksmiðjan, nyrsti Burger King, og einhvertíma í fyrndinni var hér líka nyrsta kráin þar sem áhafnir íshafsskútanna yljuðu sér yfir síðustu krúsinni áður en ýtt var úr vör. Nú er hér líka staðsettur nyrsti háskóli veraldar (ef frá eru taldar þær deildir skólans sem reknar eru á Svalbarða) þar sem ég hef unað mér við lestur í fornleifafræði í að verða eina önn. Án þess að ég fari útí beinan samanburð á MA-námi við HÍ og MA-námi við UITø (því ég hef varla grunn til þess) langar mig að lýsa stuttlega því fræðaumhverfi sem mætir mér, verandi Íslendingur og uppalin í sagnfræðiskor HÍ, hér í Tromsø.

Háskólinn hér er raunar mjög sambærilegur Háskóla Íslands að stærð og námsframboði … en þar með er það líklega upptalið. Það sem slær lítinn Íslending mest þegar hann villist inn í þetta mesta olíustórveldi heimisins eru auðvitað ‘péningarir’! Hér flæða þeir í stríðum straumi að norðan og suður — og jafn strítt flæða þeir svo aftur norður, m.a. inn í nyrsta háskóla ríkisins. Það sem slær lítinn Íslending er því hvað allt er hér ofsalega flott, hvað öll aðstaða er svakalega góð. Það er líka sérstaklega gaman hvað það er margt sem er niðurgreitt og ókeypis: Ha, eru engin skólagjöld? Já hvað ertu að segja, er líka ókeypis að prenta út … endalaust … það er sem sagt enginn kvóti?! En ef ég þarf að ljósrita … nú já, það er líka ókeypis! Og svo fæ ég þessa fínu lesaðstöðu … alveg ókeypis … já, og henni fylgir sími, líka ókeypis! Auðvitað er ekki allt jafn ókeypis hér í dýrasta landi heims. Verandi erlendur námsmaður í Tromsø verða það því að teljast ákveðin forréttindi að vera Íslendingur — maður er svo slæmu vanur! Ég horfi með vorkunnaraugum á stúdenta úr sunnanverðri eða austanverðri Evrópu súpa hveljur yfir verðlaginu, sem í mínum augum er yfirleitt ‘bara venjulegt’ eða jafnvel aðeins skárra en heima! Það er líka jafn átakanlegt að fylgjast með því hvernig brún þessara sömu stúdenta sígur sífellt neðar eftir því sem líður á önnina og skammdegið verður svartara. Þegar kemur að verðlagi og veðurfari er enginn vandi fyrir Íslending að aðlagast lífinu hér í Tromsø.

Í rauninni er bölvuð vitleysa að tala um Tromsø sem ‘hjara veraldar’. Hér var kannski lengi vel norðurhjari hins vestræna og kristna heims — ‘okkar heims’ — en norðan hans tók við annar heimur, — ‘heimur hinna’ (Samanna). Tromsøsvæðið, sem liggur í rauninni á mörkunum, hvorki hér eða þar, hefur því um langan aldur búið yfir fremur sérstöku andrúmslofti. Hér ertu hvorki heima né handan; hér sameinumst við og hinir þannig að úr verður … tja, einhverskonar hýbrid-kokteill. Þó svo að þessi landamæri séu í dag varla jafn greinileg og þau hafa áður fyrr verið og hinn vestræni, kristni heimur nái nú miklu mun norðar en til Troms, þá virðist þetta sérstæða ‘hýbríd’ andrúmsloft hafa loðað við svæðið. Það er ekki síst fyrir að þakka háskólanum sem hér var stofnaður á áttunda áratugnum og því fjölþjóðlega umhverfi sem skapast hefur í honum og í kringum hann. Ég held að Tromsø sé sérstaklega gott dæmi um bæ sem raunverulega stendur undir því að vera kallaður háskólabær. Háskólinn er þungamiðja samfélagsins og hefur, að sögn heimamanna, á skömmum tíma algerlega umturnað öllu yfirbragði þess. Svo ég dramatíseri þetta aðeins, þá ríkir nú von og bjartsýni þar sem áður ríkti vonleysi. Það er einhver óskýranlegur ‘neisti’ í fræðasamfélaginu hér í Tromsø sem mér fannst ég ekki verða vör við í fjársveltum húsakynnum Háskóla Íslands — enda vantar þar olíudropann til að lifni í glóðinni.

Ef ég sný mér nú aðeins að minni deild og mínu námi, fornleifafræðinni, þá er þar eitt og annað — og án þess að ég fari út í beinan samanburð — sem ég tel að menn heima gætu tekið sér til fyrirmyndar. Ef ég ætti að lýsa fornleifafræðideildinni í einu orði þá yrði það hið klisjukennda ‘póstmódern’. Hún er agalega póstmódern! Hér eru allar hurðir opnar uppá gátt, hugtakið ‘viðtalstími’ þekkist ekki, hér er engin stéttaskipting og ríkir eilíf umræða um ALLA hluti. Fyrir manneskju sem alin er upp í guðhræðslu í sagnfræðiskor HÍ er þetta því algert menningarsjokk. Ég sem hef lært að bera óttablandna virðingu fyrir mér eldri og fræðilega lesnari (karl)mönnum stend alveg á gati. Skyndilega deili ég nú ásamt öðrum nemum eldhúsi og kaffistofu með þessu fólki — sem hér í Tromsø er af báðum kynjum, ólíkt sagnfræðiskor HÍ. Í hádeginu sameinast kennarar og nemendur um stórt hringborð, maula saman í nestið sitt (en nesti er félagslegt lykilatriði í Noregi), spjalla um heima og geima — hafa það bara veldigt koseligt sammen!

Mastersnámið sjálft er líka byggt á umræðu og þar af leiðandi á tímasókn. Það er yfirleitt skyldumæting í tíma svo menn þurfa að hafa góða afsökun ætli þeir sér ekki að mæta. Ekki veit ég hvernig þessu er nú háttað í fornleifafræði í HÍ en þegar ég staldraði þar við í MA-námi fyrir tveimur árum var tímasókn í algeru lágmarki. Bekkurinn hittist í örfá skipti yfir önnina en þess á milli grúfðu menn sig niður í bækurnar hver í sínu horni. Mér finnst tímasókn alls ekki vera kvöð (þótt ég viðurkenni að það getur verið agaleg kvöl að sitja undir leiðinlegum fyrirlestri), og því síður finnst mér það vera kvöð sem mastersnemar ættu að hafa ‘unnið af sér’. Ef BA-nám á í meginatriðum að snúast um það að kenna yfirlit en MA-námið um það að sökkva sér niður í hlutina held ég að það sé fyrst í MA-náminu sem tímasóknin verði virkilega mikilvæg.

Eitt af því sem ég kann best við í náminu hér í Tromsø er skipulag MA-ritgerðarinnar. Líklega er það tilkomið af illri nauðsyn eða slæmri reynslu af gömlu grunn-, mellom- og hovedfögunum þar sem nemendum hætti til að taka hlutunum of rólega. Um leið og gamla kerfinu var skipt út fyrir hefðbundið BA/MA kerfi var ákveðið að binda endi á öll rólegheit. Helmingi af einingum ritgerðarinnar er nú lokið með því að sitja og standast fjögur námskeið, eitt á hverri önn námsins, þar sem vinna ritgerðarinnar fer fram. Fyrsta slíka námskeiðið situr fólk á fyrstu önn sem þýðir að vinnan við ritgerðina hefst þá um leið. Hópurinn hittist á tveggja vikna fresti og hefur fyrir hvern fund unnið ákveðinn hluta undirbúningsins. Fyrst er að velja þema, þá kemur empírían, svo rannsóknarspurningar, þar næst teorían, síðan uppsetningin og að lokum nákvæm vinnuáætlun. Þessum áfangasigrum nemenda er svo skilað inn á heimasíðu námskeiðsins eigi síðar en tveimur dögum fyrir fundi þannig að hver og einn geti lesið verk hinna og myndað sér skoðun um hvað mætti betur fara. Í lok fyrstu annar hefur maður svo í höndum úthugsaða hugmynd að verkefni þannig að ekkert er því til fyrirstöðu að hefja skrifin strax eftir jól … og allavega eru meiri líkur á því að maður klári á réttum tíma. Ég vil nú samt meina að þetta sé ekki bara til þess gert að losna fyrr eða betur við nemendur. Svona vinnubrögð skila sér líka í vel unnum verkefnum og skilja gríðarlega mikið eftir sig hjá nemendum sjálfum.