Heiladauði og líffæragjafir

Dauði er óhjákvæmilegur og algjör. Slíkt fyrirbæri ætti ekki að vera hluti af heimspekilegum hugleiðingum um líffræðilegar skilgreiningar á starfsemi líkamans. Greining heiladauða er samt sem áður mannlegur tilbúningur og jafngildir stundum dauða, t.d. þegar líffæri eru tekin úr heiladauðum einstaklingum og grædd í annan einstakling. Með tilkomu skilgreiningar á manneskju sem heiladauðri er dauði staddur á milli flokka þar sem mörk náttúru og menningar verða óljósari.¹ Líftæknivísindi og tækninýjungar, svo sem öndunarvélar og líffæraígræðslur, raska flokkunum og úr verður sambræðingur náttúru og menningar, hybrid. Sambland manneskju og vélar, cyborg, er vinsælt efni í vísindaskáldskap. Velta má fyrir sér hvort kalla megi heiladauða manneskju cyborg þar eð hún lifir í gegnum vél og hvort við séum langt frá því að lifa í vísindaskáldskap þegar líffæri eru notuð sem varahlutir í aðrar manneskjur. Heiladauðir líffæragjafar geta bæði flokkast sem sambræðingur náttúru og menningar, og einnig sem cyborg þar sem ástand þeirra er bæði líffræðilegt og menningarlegt, og líffæri þeirra verða að varahlutum ef grædd í aðra manneskju.²

Líffæragjafir, tæknivæðing dauða, ákvörðun um heiladauða og hvenær einhver sé hæfur líffæragjafi er viðfangsefni Margaret Lock í greininni On dying twice: culture, technology and the determination of death. Hún rannsakaði viðhorf til líffæragjafa hjá heilbrigðisstarfsfólki í Japan og Bandaríkjunum og hvers vegna ráðandi viðhorf í þeim löndum eru jafn ólík og raun ber vitni. Í Japan ríkir mikil tregða til að samþykkja líffæragjafir, sérstaklega í tilfelli heiladauðra, og sætir skilgreiningin á heiladauða mikilli gagnrýni þar í landi. Í Bandaríkjunum er aftur á móti lögð áhersla á líffæragjöf sem hetjudáð, hún gerð að venju og lofuð.

Lock rekur sögu öndunarvéla og líffæraígræðsla, og vísar í skrif frá sjötta áratugnum til að sýna fram á vissa óþreyju hjá bandarískum fagmönnum sem tengjast þá nýtilkomnum möguleika á líffæraígræðslum. Á þeim tíma voru hugtök og skilgreiningar ekki eins fastmótaðar og nú og umræða um hvort og hvernig ætti að lögleiða líffæragjafir úr mikið slösuðum einstaklingum áberandi. Spurt er hvort heiladauði lifandi manneskju geti ekki verið til góðs fyrir aðra og hvenær sé löglega hægt að skilgreina hana dána svo líffærin nýtist.³ Þá varð áður algilt líffræðilegt fyrirbæri, dauðinn, að viðfangsefni skilgreiningarvalds manna með tilvísun í virkni heilans og óafturkræft dá. Manneskjur sem greindar hafa verið heiladauðar eru því að vissu leiti bæði lifandi og dánar. Þær lifa í gegnum öndunarvél en eru meðvitundarlausar.⁴

Prófanir á heilaskaða eru að mati heilbrigðisstarfsfólks öruggar þegar rétt er að þeim staðið. Viðmælendur Lock, bæði í Bandaríkjunum og í Japan, voru sammála um að ekki væri hægt að afturkalla heilaskaða en lögðu þó ekki heilaskaða og dauða að jöfnu þótt enginn þeirra væri á móti líffæragjöfum.⁵ Ennfremur nefnir Lock að hjúkrun heiladauðra breytist lítið sem ekkert við þá greiningu. Sumpart vegna þess að allir hafa heyrt um mistök í greiningu, efist og vilji koma fram við sjúklinginn sem persónu alveg þar til hann er dáinn. Skoðanir og hegðun heilbrigðisstarfsfólks í garð heiladauðra sjúklinga ýta undir þá skilgreiningu að þeir séu mitt á milli, hybrid. Persónan sé dáin en líkaminn lifandi. Tvöfeldni skilgreininga á dauða segir Lock verða til þess að hægt sé að tala um tvöfaldan dauða: fyrst heiladauða þar sem sálin deyr og síðar líkamlegan dauða þegar hjartað hættir að slá.⁶

Japanskur fræðimaður, Tomoko Abe, leggur áherslu á að skilgreining heiladauða hafi einungis verið búin til svo löglega sé hægt að gefa líffæri og er því á móti lögleiðingu skilgreiningarinnar.⁷ Hjúkrunarfræðingar nefna að hugtökin líf og dauði séu ekki einungis hugtök læknavísindanna heldur allra og taka verði tillit til aðstandenda. Andstætt við ráðandi hugmyndir í Bandaríkjunum er í Japan ekki talað um líkamann sem skel eða hulstur. Lock nefnir fjórar ástæður fyrir því, meðal annars menningarbundnar hugmyndir um að persónuleiki manneskju sé ekki staðsettur í heilanum, eins og vestrænar hugmyndir gefa til kynna, heldur í brjóstholinu. Þar sem heiladauðir einstaklingar í Japan detta ekki úr félagslegum tengslum við fjölskyldu og umhverfi er erfitt að líta á þá sem dána. Þar í landi er talið að sjúklingar geti breyst of fljótt í líffæragjafa áður en þeir deyja ef skilgreining heiladauða er viðtekin venja. Í Bandaríkjunum er heiladauð manneskja dottin úr tengslum við umhverfi sitt og því nálgast læknar þar aðstandendur á annan hátt þegar þeir leitast eftir að fá samþykki fyrir líffæragjöfum.⁸ Í Bandaríkjunum er líffæragjöf samþykkt sem venja og vilji flestra þarlendra lækna er að gera líffæragjafir að normi á heimsvísu. Það telur Lock ólíklegt að verði að veruleika miðað við andstöðu við líffæragjafir heiladauðra í Japan.⁹

Lítil umræða hefur verið um líffæragjafir utan umræðu lækna og annarra fræðimanna. Skortur á líffæragjöfum og úrræði þess vanda gefur að mati Lock tækifæri til að endurskilgreina dauða enn á ný. Dæmi eru um að taugaskurðlæknar vilji að snúið verði til upphaflegrar skilgreiningar á dauða tengdum öndun og hjartslætti en ekki heila. Þannig sé dauði líffræðilega en ekki félagslega ákvarðaður. Til eru læknar sem andmæla greiningu sjúklinga sem heiladauðra og spyrja hvort sú skilgreining nægi. Þeir vilja breyta áherslu á greiningu heiladauða og leita í stað þess að virkni í heilanum til að sýna fram á að manneskjan sé enn á lífi. Skilgreining heiladauða er að þeirra mati ósannfærandi og alla algilda ástæðu og rök vanti fyrir því af hverju heilaskaði ætti að jafngilda dauða.¹⁰

Eins og lesa má úr skrifum Lock vekur umræða um skilgreiningar á heiladauða í tengslum við líffæragjafir upp áleitnar spurningar um réttmæti. Eru mennirnir komnir út fyrir valdsvið sitt með skilgreiningu á heiladauða? Hvað með allar þær manneskjur sem njóta góðs af líffæraígræðslum? Skilaboð Lock má greina sem áminningu um að skoða heiladauða, líffaragjafir og ráðandi viðhorf til líffæragjafa í samhengi við sögulegar og menningarlegar aðstæður. Þrátt fyrir að grein Lock sem hér er vitnað í sé skrifuð fyrir 10 árum á hún ekki minna við í dag en þá, ekki síst til að minna á að skilgreiningar eru mannlegar en ekki náttúrulegar.

Photo: Gaetan Lee