„Heildsalamálin“

Árið 1945 komust „heildsalamálin“ í hámæli en þau snérust um brot heildverslana gegn verðlags- og gjaldeyrislögjöfinni. BA-ritgerð mín í sagnfræði fjallaði um þessi mál. Þessi grein er ágrip af nokkrum þáttum ritgerðarinnar.

Verðlagsaðstæður á Íslandi í seinni heimstyrjöldinni kölluðu á úrræði sem bundin voru í lög og reglur í byrjun árs 1943. Verðbólga hafði geisað frá árinu 1940 með 26—31% hækkun á hverju ári. Verðbólgan stafaði af því að vöruframboð hélst ekki í hendur við aukinn kaupmátt almennings vegna takmarkana á innflutningi erlendis frá. Þetta varð til þess að kaupmenn gátu selt nánast hvað sem var og á verði sem var oft langt yfir leyfilegum mörkum. Kaupmáttaraukningin kom til af stórauknu fjárstreymi til landsins vegna hækkunar á útflutningsverðmæti sjávarútvegsins og vinnu á vegum breska og síðar bandaríska hernámsliðsins. Aðgerðir utanþingsstjórnarinnar gegn þessari þróun voru kallaðar dýrtíðarráðstafanir.

Úrræðin fólust í stofnun Viðskiptaráðs og embættis verðlagsstjóra. Verksvið ráðsins var m.a. að ákveða hvaða vörur skyldi flytja til landsins, ráðstafa farmrými í íslenskum skipum sem fluttu vörur til landsins, ráðstafa gjaldeyri til vörukaupa erlendis og fara með verðlagsákvarðanir og verðlagseftirlit. Þannig mátti enginn láta útlendan gjaldeyri af hendi nema með leyfi ráðsins, undanþegnir voru opinberir aðilar, ríkið og bankar. Sveitarfélög voru líka undanþegin þegar kom að afborgunum erlendra lána og vaxtagreiðslum. Þá sá ráðið um skömmtunarmál. Annað hlutverk þess var að tryggja aðföng þjóðarinnar ef innflutningsfyrirtæki yrðu ófær um það vegna ófriðarins. Á þetta hlutverk reyndi árið 1943 þegar ráðið sá um innkaup á 15 þúsund tonnum af ýmiskonar nauðsynjavörum.

Snemma árs 1943 gaf Viðskiptaráð út almennar álagningarreglur. Á sama tíma gaf viðskiptamálaráðherra út reglugerð um meðferð gjaldeyris sem höfðu sama tilgang og reglur Viðskiptaráðs, en þær heimiluðu fyrirtækjum að leggja allt að 5% ofan á innkaupsverð vara sem umboðsmenn eða útibú fyrirtækjanna erlendis höfðu keypt fyrir þau. Þessi álagning átti að vera leið innflytjenda til að eiga fyrir kostnaði umboðsmannanna. Til þess að Viðskiptaráð gæti heimilað þessa álagningu urðu innflytjendur að sýna fram á, í hvert einstakt skipti, að umboðsmaðurinn hafi keypt vöruna eða haft milligöngu um kaupin fyrir fyrirtækið og leggja fram pappíra því til sönnunar.

Þegar í byrjun starfseminnar vildu menn innan Viðskiptaráðs koma í veg fyrir að við verðlagningu innfluttrar vöru væri notast við reikninga sem komu frá íslenskum ríkisborgurum, fyrirtækjum sem hefðu Íslendinga í vinnu við að þjónusta íslenska innflytjendur eða fyrirtækjum sem ætla mátti að hefðu starfsmenn innan borðs sem stóðu í hagsmunasamböndum við íslenska innflytjendur. Það varð úr, vegna þess hve þýðingarmikið þetta ákvæði var, að það var sent til ríkisstjórnarinnar til umsagnar. Hún hafnaði þessu ákvæði. Án þess voru hendur ráðsins bundnar að nokkru leyti og erfitt reyndist að fylgjast með því hvort umboðsmenn fyrirtækja færu eftir 5% hámarkinu í álagningu umboðslauna. Ráðið reyndi til dæmis að gera það með því að bera saman hvort verð sambærilegra vara hjá fyrirtækjum sem höfðu fasta umboðsmenn erlendis væri hærra en hjá þeim sem ekki höfðu umboðsmenn. Í einhverjum tilfellum reyndist svo vera en ekki var hægt að ákvarða ástæðu þess.

Haustið 1943 fengu verðlagsyfirvöld rökstuddan grun um að eitt fyrirtæki í Reykjavík léti umboðsmann sinn í New York taka sér hærri álagningu en leyfilegt var. Í hönd fór rannsókn en svo hittist á að verðlagsstjóri var á förum til Bandaríkjanna um haustið og notaði hann tækifærið til að athuga málið í New York. Um vorið 1944, stuttu eftir heimkomu verðlagsstjóra, gaf ráðið út þá reglu að verðlagning á innfluttri vöru frá Bandaríkjunum skyldi jafnan vera byggð á vörureikningi frá erlendum seljenda. Var þetta gert vegna þess að það tíðkaðist að umboðsmenn sendu reikninga með vörunni sem þeir höfðu sjálfir útbúið en án þessara erlendu reikninga gat ráðið ekki séð hvort verðið á reikningunum umboðsmannanna sýndi raunverulegt innkaupsverð eða ekki.

Rannsóknin varð til þess að verðlagsyfirvöld ákváðu að krefja öll innflutningsfyrirtæki sem notast höfðu við svokallaða umboðsmannareikninga um upprunalega innkaupareikinnga frá erlendum seljendum eftir að reglurnar voru settar um vorið 1943. Úr athugunum á þessum gögnum spruttu svokölluð „heildsalamál“. Frá áramótum 1944—1945 og fram á vorið 1945 sendi verðlagsstjóri kærur til Sakadóms Reykjavíkur á hendur stjórnenda 13 innflutningsfyrirtækja í Reykjavík.

Rannsókn tók langan tíma og lagði Sakadómur fram fyrstu ákærur í málunum um haustið 1945. Dómsrekstur málanna tók misjafnan tíma enda voru þau mismikil að umfangi. Rekstri síðasta málsins lauk fyrir Hæstarétti árið 1950. Heildsalamálin snerust um tilraunir innflutningsfyrirtækja til þess að komast framhjá álagningar- og gjaldeyrisreglum sem settar höfðu verið til að stemma stigu við verðbólgu. Ljóst er að ekki reyndu allar heildverslanir að svindla á reglunum en sumar þeirra sem fjallað var um í ritgerðinni voru og eru nafnkunnar í íslensku samfélagi.

Stjórnarmennirnir sem voru ákærðir voru þrjátíu og sátu í stjórnum tíu fyrirtækja og hlutu fimmtán þeirra dóm sem í öllum tilfellum voru sektir er námu samtals 522.000 krónum (að frátöldum sakarkostnaði). Í öllum tilfellum sem menn voru dæmdir var það vegna brota á álagningarreglum sem settar höfðu verið vorið 1943. Í sex málum voru ákærðir fundnir sekir um að hafa brotið gegn reglum um gjaldeyrisviðskipti og í einu máli var sakborningur fundinn sekur um að hafa brotið gegn ákvæðum um skýrslugjöf til verðlagsyfirvalda. Í þeim málum þar sem sekt var sönnuð voru gerðar upptækar 1.138.440 krónur vegna ólöglegs ágóða. Upphæðirnar voru mjög mismunandi milli fyrirtækja þar sem brotin voru misjöfn í eðli sínu og framkvæmd.

Þessar upphæðir virðast kannski ekki háar í augum þeirra sem sjá þær í dag en þegar tölurnar eru settar í samhengi við laun verkamanna á þessum árum þá vaxa þær. Árslaun verkamanns voru u.þ.b. 16.000 kr. árið 1945 þannig námu sektirnar sem stjórnarmennirnir fimmtán voru dæmdir til að greiða rúmlega þrítugföldum árslaunum verkamanns. Vissulega var mikill munur á upphæð sekta. Þannig voru stjórnendur þess fyrirtækis sem stórtækast var í þessum brotum dæmdir til greiðslu samtals 160.000 króna sektar. Upptekinn ólöglegur ágóði af brotunum nam 3% af allri heildsöluálagningu árið 1945 en þess ber að geta að 170 heildsölu fyrirtæki voru þá skráð í Reykjavík. Annar mælikvarði á umfang málanna er að í desember 1945 var málskostnaður hjá Sakadómi vegna endurskoðunar á reikningum við rannsóknina kominn í 89.500 krónur. Og var þá ótalinn annar rannsóknarkostnaður við málið.

Þegar kærur verðlagsstjóra voru lagðar fram var við völd nýsköpunarstjórn Ólafs Thors sem Sjálfstæðisflokkur, Alþýðuflokkur og Sósíalistaflokkur stóðu að. Lögin og reglurnar sem heildsalamálin snérust um voru sett í stjórnartíð utanþingsstjórnar Björns Þórðarsonar en framsóknarmenn höfðu veitt þeirri stjórn stuðning á þingi. Eins voru flest brotin sem getið er í kærum verðlagsyfirvalda framin áður en nýsköpunarstjórnin tók við völdum.

Við fyrstu fréttir af kærum Verðlagsstjóra byrjaði hörð pólitísk umræða í dagblöðum. Þjóðviljinn lagði mikla áherslu á að kenna fyrrverandi ríkisstjórn um þessi mál og réðst að fyrrverandi dómsmálaráðherra, Birni Ólafssyni, fyrir að hafa ekki lagt að verðlagsyfirvöldum að rannsaka heildsölufyrirtækin. Þjóðviljinn hélt því fram að ráðherrann hafi, gegn vilja Alþingis, tryggt heildsölum yfirráð í Viðskiptaráði en í því voru engir fulltrúar neytenda. Þjóðviljinn gagnrýndi líka að reglur ráðsins virkuðu þannig að því dýrari vörur sem fyrirtækin keyptu inn því hærri álagningu máttu þau leggja á. Um leið sökuðu sósíalistar Framsóknarflokkinn um að hafa stutt þetta fyrirkomulag.

Tíminn (sem blað í stjórnarandstöðu) lagði mikla áherslu á að málflutningur Þjóðviljans væri til þess að slá ryki í augu almennings um þátt þeirra manna í tilraun til hylmingar á málinu. Tímamenn settu fram kröfu um allsherjar rannsóknarnefnd um málið sem hefði rýmri heimildir en verðlagsstjóri hafði. Um tilgang þeirra er ekki hægt að fullyrða en líklegt er að framsóknarmenn hafi viljað reka fleyg á milli stjórnarflokkanna með því að saka vinstri flokkana um undirlægjuhátt og þjónkun við Sjálfstæðisflokkinn.

Morgunblaðið blandaði sér í umræðuna en tók ekki eins djúpt í árinni. Blaðið gagnrýndi verðlagsyfirvöld fyrir að bregðast ekki við sönnunargögnum sem þau fengu í hendur í júní 1944 heldur hafi verðlagsstjóri ákveðið að bíða eftir frekari sönnunargögnum. Morgunblaðið gagnrýndi embættismennina fyrir að hafa ekki stöðvað lögbrotin um leið og þeir höfðu fyrstu sannanir fyrir þeim, en fimm mánaða töf varð á viðbrögðum verðlagsyfirvalda við upplýsingum um brotin.

Vísir varði Björn Ólafsson og sagði ásakanir Þjóðviljans gegn honum um yfirhylmingu einungis til þess að upphefja nýsköpunarstjórnina á kostnað Utanþingsstjórnarinnar. Vísir vitnaði m.a. í Viðskiptaráð um að utanþingsstjórnin hafi ekkert gert til að tefja málið. Blaðið lagði málið upp þannig að ágreiningurinn væri um hvort íslenskum fyrirtækjum væri heimilt að stofna fyrirtæki erlendis til að stunda útflutning til Íslands jafnfætis erlendum verslunarfyrirtækjum.

Alþýðublaðið setti út á málflutning Þjóðviljans gegn fyrrverandi ríkisstjórn, Framsóknarflokki og Viðskiptaráði vegna þess að hann drægi athyglina frá mikilvægasta þættinum í málinu, brotum og sök heildsalanna.

„Heildsalamálin“ urðu því til að skapa spennu milli stjórnmálaflokkanna enda báru skrifin í blöðum á þessum tíma þess strax merki að afstaða til málanna fór eftir flokkslínum.