Heilsumannfræði: Saga, hugtök og kenningar

Heilsumannfræði er skilgreind sem fræðigrein sem rannsakar félagslegar og menningarlegar hliðar heilbrigðis, sjúkdóma og lyfja. Hún afmarkaðist sem fræðigrein upp úr 1950.¹Þá fyrst töldu mannfræðingar svokölluð frumstæð lyf og nútímalyf samanburðarhæf í rannsóknum. Áður var því haldið fram að hið fyrra væri af trúarlegum toga en hið síðarnefnda byggt á vísindum. Nú á tímum hafa hlaðin orð eins og vestræn læknisfræði, nútímalæknisfræði og vísindaleg læknisfræði vikið fyrir einfaldari lýsingu i orðinu lyflækningar (biomedicine). Á hinn bóginn er ethnomedicine eða frumstæð lyf notað til að skilgreina viðfangsefni etnógrafískra rannsókna þar sem skoðuð eru sjónarhorn innfæddra á sjúkdóma og meðferðir. Markmið heilsumannfræðinga fyrri ára var að koma því til leiðar að hvers konar lækningar væru rannsakaðar sem jafnréttháar.²

Áður fyrr litu mannfræðingar á svæði sem einangraðar einingar og heilsumannfræðingar rannsökuðu heilsufar og sjúkdóma með því sjónarhorni. Sjúkdómar, heilsa og meðferðir voru skoðuð í tengslum við heimsmynd og trúarkerfi innfæddra en ekki sem hluti af stærri heild. Það er ástæðan fyrir því að áður en heilsumannfræði titlaðist sem slík flokkaðist hún undir táknræna og trúarlega mannfræði. Um 1955 þróaðist það sem seinna varð heilsumannfræði almennings3, það er að þýða trúarkerfi innfæddra þannig að hægt væri að kynna til sögunnar lyflækningar til að bæta heilsufar fólks. Á þessum tíma, einnig upp úr 1960 og 70, var fókusinn jafnframt á samband, mótspyrnu, breytingar og aðlögun staðbundinna hátta til að ná árangri við dreifingu lyfja í óvestrænum löndum. Gagnrýni mannfræðinga á lyflækningar og það sem þeir kölluð afmennskun, var mjög mikil á áttunda áratugnum en þá var mikil óánægja með ákvörðun Alþjóðaheilbrigðismálastofnunar (WHO) um að gefa lyflækningum mikið vægi innan starfsemi hennar. Krafa hópa eins og kvennahreyfingarinnar um aflyfjun (demedicalization) var hávær og hafði verk Michel Foucault um vald læknisfræðinnar vakið athygli. Margir töldu útbreiðslu lyflækninga vera hluta af nýlenduhyggju vestursins. Í dag er þessu öðruvísi háttað. Ekki síst vegna tilkomu AIDS og þess augljósa misréttis sem misjafn aðgangur að lyfjum sýnir.⁴

Eftir 1970 urðu læknar í Norður-Ameríku meðvitaðri um þá hjálp sem mannfræðin gæti veitt innan heilbrigðiskerfis þar sem samskiptaörðugleikar á milli sjúklinga og lækna urðu tíðari. Þá varð meiri vitneskja um að birtingarmynd og einkenni sjúkdóma gætu verið mismunandi eftir menningu.⁵ Það var á þessum tíma sem fræðigreinin var loks nefnd heilsumannfræði, medical anthropology. Þau Francine Saillant og Serge Genest nefna mjög margar mismunandi áherslur og mismunandi rannsóknir síðan þá. Landfræðileg staðsetning og akademískt umhverfi ræður þar miklu. Samt sem áður segja þau miklar áherslubreytingar ⁶ hafa orðið innan heilsumannfræðinnar. Í fyrstu hafi áherslan verið raunvísindaleg þar sem lífvistarfræði og félagsmenningarleg faraldsfræði (sociocultural epidemiology) voru áberandi, svo tók við áhersla á táknræna mannfræði og textahyggja var ráðandi en einkennist að þeirra mati nú af fjölbreyttri gagnrýni mannfræðinga á hvaðeina sem viðkemur heilsu þar sem femínismi, afbygging og pólitískt hagfræði eiga hlut að máli.⁷ Það var ekki fyrr en eftir 1980 sem heilsumannfræði fór að njóta virðingar akademískra mannfræðinga. Þrátt fyrir að margar enógrafíur fjalli um táknræn viðhorf til sjúkdóma og heilsu, eins og áður segir, tvinna sumar rannsóknir saman þýðingarmiklar upplýsingar við etnógrafísk efni þar sem greind eru formgerð og valdatengsl sem mynda menningarleg viðhorf til heilsu og forvarna. Dæmi um þetta eru femínískar kenningar um fjölgun og vald yfir líkama sínum.⁸

Í grein Saillant og Genest er einmitt minnst á orðræðu um líkamann (language of the body). Ólíkt 18. aldar pælingum um líkamann sem einangraðan frá umhverfi sínu, hefur mannfræðin leitast við að snúa því við og fá líkamann aftur inn í umhverfið. Til dæmis hefur tilvist líkamans, vald yfir honum sem og innri og ytri mörk hans verið dregið inn í umræðuna og ný hugtök verið sett fram. Hugtak Pierre Bourdieu, habitus er kannski einna þekktast, sem og embodiment Csordas og biopower Foucault. Með þessum kenningum var lyflæknisfræði ekki lengur eina greinin sem stjórnaði orðræðunni um líkama. Fyrirbærafræðin, þar sem tvíhyggju líkama og umhverfis er hafnað, er áberandi og því velt upp hvaða áhrif tilfinningar, sálin og minnið hefur á líkamann. Í þessu samhengi er einnig talað um þjáningu sem fyrirbæri og að mannfræðin hafi hafnað einstrengingslegum afmörkunum lyflæknisfræði, og horft á þjáningu og veiki í öðru og víðara samhengi þar sem reynsla og tilvist er sett í fókus.⁹

Marcia Inhorn segir heilsumannfræðina greinilega hafa markað sér stað sem undirgrein mannfræðinnar og segir samvinnu hennar við aðrar greinar mikilvægar ekki síst vegna þess að fjölbreytni rannsóknarefna hennar gerir það að verkum að hún velti yfir mörk inn á aðrar tengdar greinar, svo sem læknavísindi, tæknigreinar, lyfjafræði, erfðafræði og siðfræði.¹⁰ Siðfræðilegar spurningar tengdar líkama eru margar. Sem dæmi má nefna vangaveltur um hver séu mörk líkamans og hver eigi hann. Einnig hvort hægt sé að nota hann þar til hann er upp urinn og er þar átt við vinnufólk sem skapar auð fyrir aðra og eru svo hugsanlega seld á svarta markaðinum sem einangraðar líffræðilegar einingar. Eignarréttur á öðrum lífverum, eignarréttur á vitneskju um heilsu, sjúkdóma og meðferðir og hvað gera eigi við þá vitneskju eru einnig umtöluð efni.¹¹

Sögulega séð eru þrjú vinsælustu rannsóknarefni heilsumannfræðinnar tengsl heilsu, sjúkdóma og meðferðar við heimsmynd innfæddra; samanburður á árangri vestrænna lyflækninga og svo hefðbundinna lækninga (traditional healers) og í þriðja lagi medical pluralism eða rannsóknir á samfélögum þar sem margs konar lækningahættir eru notaðir hlið við hlið. Notkun hagnýtrar mannfræði (applied anthropology) hefur aukist mjög með tilkomu mannfræðinga sem nota fræðin utan akademíunnar. Mörg dæmi eru um misheppnaðar tilraunir til að koma á heilsufarsáætlunum í þróunarlöndum sem og illa gerðar áætlanir í fjölmenningarlegum samfélögum Vesturlanda og hefur það vakið til umhugsunar mikilvægi félags- og menningarlegrar nálgunar í heilbrigðiskerfum.¹² Eftir því sem fleiri hafa hafnað hugmyndinni um samfélög og svæði sem einangraðar menningarlegar einingar og áhugi á hagnýtri mannfræði jókst, hafa rannsóknir á lyflæknisfræði Vesturlanda einnig aukist. Markmið klassíkrar heilsumannfræði um að gera lyflækningum og ethnomedicine jafn hátt undir höfði, hvað virðingu og rannsóknaráhuga varðar, hefur því tekist og einhæfni vestrænnar læknisfræði hefur verið afsönnuð.¹³

Saga heilsumannfræði er því nokkuð stutt en spannar þó mjög vítt svið viðfangsefna og snertir á mýmörgum fletum heilsu, sjúkdóma, meðferða, lækninga og ekki síður hugmyndum um eignarrétt yfir líkamanum, heilsufarsupplýsingum og siðfræðilegum spurningum.