Hið raunverulega val hinnar barmstóru konu? II. hluti

Í fyrri hluta greinarinnar var fjallað um ríkjandi sjónarmið í fræðilegri umræðu um brjóstastækkanir. Hér verður fjallað nánar um hugmyndir Naomi Wolf um fegurðarmýtuna svokölluðu og hið andlega og líkamlega ofbeldi sem hún beitir konur.

Í bók sinni The Beauty Myth: How Images of Beauty are Used Against Women fjallar Naomi Wolf um kenningu sína um fegurðarmýtuna svokölluðu. Að hennar mati er samfélagslegur þrýstingur á konur um að uppfylla fegurðarskilyrði samfélagsins öflugasta og útbreiddasta félagslega taumhald sem konur verða fyrir í nútímanum. Wolf bendir á að í nútímasamfélagi er konan ekki dæmd gild manneskja nema að hún aðlagi sig að hinu ráðandi fegurðargildi samfélagsins, sem á fátt sameiginlegt með raunverulegum líkama kvenna. Að mati Wolf kemur slík ofuráhersla á fegurð kvenna fram í kjölfar þess að konur hafa á síðustu hundrað árum brotið af sér flestar aðrar hömlur samfélagsins. Að mati Wolf er svar samfélagsins að kúga konur með því að láta þær keppa við óeðlilega og oft óheilbrigða fegurðarstaðla, hina svokölluðu fegurðarmýtu, eða með orðum Wolf: „Mjúkar, ávalar mjaðmir, læri og magar var álitið eftirsóknarvert og lostafullt þangað til að konur fengu kosningarétt.“ (Wolf, 1991: 231).¹

Slíkum óeðlilegum og óheilbrigðum fegurðarstöðlum er síðan hampað af skurðlæknum víðsvegar um heim til þess að viðhalda efnahagslegum hagsmunum sínum. Þeir taka virkan þátt í því að normalísera brjóstastækkunarskurðaðgerðir í því skyni að auka eftirspurn eftir þeim. Slík sjúkdómsvæðing kvenlíkamans er ekki nýtt fyrirbæri, en viðleitni lækna til að finna neyslumarkað fyrir starfsemi sína hefur löngum verið hluti af læknavísindunum.² Sjúkdómsvæðing kvenlíkamans birtist m.a í þeim viðhorfum að brjóst sem mæta ekki fegurðarskilgreiningum nútímans eru talin „afmynduð“ (e. deformed), „óvenjuleg“ (e. abnormal), eða jafnvel „hrörnuð“ (e. atrophied), líkt og um ónýta vöðva væri um að ræða. Jafnvel brjóst sem að eru búin að uppfylla sitt líffræðilega hlutverk og virka fullkomlega eru nú skilgreind sem sjúkdómur sem þarf að „lækna“. Samtök lýtalækna í Bandaríkjunum (e. American Society of Plastic and Reconstructive Surgeons) hafa í því skyni haldið úti auglýsingaherferð sem miðar að því að sannfæra Matvæla- og lyfjastofnun Bandaríkjanna (e. FDA), æðsta læknavísindavald landsins, um að lítil brjóst eigi nú að skilgreina sem sjúkdóm sem nefnist micromastia. Hér spyr Wolf hvort ekki stangist á við nútímalæknasiðferði að skilgreina heilbrigðar og fallegar konur sem veikar og afbrigðilegar. Þegar slík „gervi“-sjúkdómsgreining veldur því að konur þjást andlega vegna meints sjúkdóms síns og gangast undir hættulegar og sársaukafullar skurðaðgerðir til að „læknast“, væri ekki eðlilegt að skilgreina slíka hegðun sem kerfisbundið ofbeldi?

Að mati Wolf má vissulega skilgreina fegurðarmýtuna og birtingarmyndir hennar á borð við klámvæðinguna sem kerfisbundið ofbeldi því hún stuðlar að því að gera konur andlega og líkamlega veikar. Aukin klámvæðing samfélagsins leiðir til aukinnar normalíseringar ofbeldisfulls kynlífs svo að mörkin á milli kynlífs og ofbeldis verða sífellt óljósari. Klámvæðingin með sínum breyttu fegurðarstöðlum og ofbeldisdýrkun ýtir þannig undir bæði andlegt og líkamlegt ofbeldi kvenna gegn sjálfum sér.

Tengsl andlegrar vanheilsu og fegurðarmýtunnar eru sem sagt ótvíræð að mati Wolf. Konur undir áhrifum hennar sýna gjarnan einkenni andlegra geðsjúkdóma, hafa t.d öfgakenndar (rang)hugmyndir um eigin líkama sem aðskildan persónuleikanum eða samansettan úr aðskildum pörtum, svo fátt eitt sé nefnt. Wolf veltir þeirri þörfu spurningu upp hvort að sú staðreynd að fegurðarmýtan stuðli að einkennum geðsjúkdóma meðal kvenna, muni leiða til þess að þær eigi í meiri hættu á að þjást af slíkum geðsjúkdómum.³

Rannsóknir á útlitsröskun (e. body dismorphic disorder) benda til þess að andlega þjáningu kvenna megi rekja til samfélagslegs fegurðarþrýstings. Konur sem þjást af slíkum kvillum eru líklegri en aðrar konur til þess að leita sér „lækninga“ í formi brjóstastækkunar til að lina þjáningar sem eru komnar til vegna hugmynda þeirra um líkama sinn sem afbrigðilegan (e. deviant) eða til að endurheimta það sjálfstraust sem þær glata þegar þær bera líkama sinn saman við aðra kvenlíkama.

Konum með andlega sjúkdóma er í mörgum tilfellum ekki ráðlagt frá því að fara í skurðaðgerðir, þótt ljóst þyki að vandinn sé andlegs eðlis. Skurðaðgerðir eru þvert á móti oft taldar öflugra meðferðarúrræði en hefðbundar sálfræðimeðferðir.⁴ Hins vegar má efast verulega um árangur slíkra aðgerða þar sem að rannsóknir hafa sýnt að konur sem hafa farið í brjóstastækkun eru helmingi líklegri en aðrar konur til þess að fremja sjálfsvíg. Ljóst er þannig að margar konur upplifa þjáningar sem orsakast að miklu leyti af hinu kerfisbundna andlega ofbeldi sem fegurðarmýtan stuðlar að. Hinsvegar má deila um árangur brjóstastækkunaraðgerða til þess að lina slíkar þjáningar. Þvert á móti mætti líta á þær sem líkamlegt ofbeldi.

Til þess að skilgreina brjóstastækkanir sem líkamlegt ofbeldi er nauðsynlegt að gera grein fyrir þjáningunni sem þeim fylgir. Wolf bendir á að þessi nýja tegund sársauka sem felst í lýtaaðgerðum, kemur fram nú er konum hefur loks tekist að losna undan þeim kynbundnu þjáningum sem áður einkenndu líf þeirra og tengdust fæðingum og ólöglegum fóstureyðingum. Þjáningin er fylgir brjóstastækkunaraðgerðum er ótvíræð. Aðgerðin fer þannig fram að sílikonpúðum eða saltvatnspúðum er komið fyrir bak við brjóstið, og gerður er skurður undir handakrikann, undir brjóstin og í geirvörturnar. Um þriðjungur til helmingur kvenna þjást af neikvæðum fylgikvillum eftir aðgerð. Pokarnir geta ennfremur lekið eða sprungið sem hefur ýmsar alvarlegar, jafnvel lífshættulegar afleiðingar fyrir heilsu kvennanna. Stækkunin gerir brjóstagjöf ennfremur erfiða, og gervipúðarnir geta komið í veg fyrir að krabbamein greinist tímanlega í brjóstunum.

Um fimmtungur kvenna hefur þurft að fara í fleiri aðgerðir til þess að koma í veg fyrir ýmsar ófyrirséðar afleiðingar fyrstu aðgerðarinnar, en gert er ráð fyrir að allar konur þurfi að skipta pokunum út á fimmtán ára fresti . Konur missa einnig í flestum tilfellum tilfinningu í geirvörtunni og missa því af ákveðinni erótískri ánægju. Því á að skilgeina brjóstastækkanir sem heilbrigðisógn. Þær eru kerfisbundið líkamlegt ofbeldi sem konur beita sig vegna þess kerfisbundna andlega ofbeldis sem fegurðarmýtan beitir konur.

Wolf telur villandi að lýsa atbeina kvenna sem valinu til að fara í aðgerð. Að hennar mati eru brjóstastækkanir ekki val ef að konur treysta á þær til þess að halda vinnunni (t.d í tilfelli leikkvenna og módela), ef að þær eru nauðsynlegur partur af sjálfsmyndinni (t.d hjá þeim konum sem tala um „leiðréttingu“ sjálfsmyndar), eða ef þær eru tæki til þess að viðhalda sessi konunnar í samfélaginu (t.d þegar konur sjá stór brjóst sem einu leiðina til þess að næla sér í maka). Að hennar mati er jafnvel skaðlegt að fjalla um val kvenna í þessu samhengi, en hún er þeirrar skoðunar að skilgreining samfélagins á aðgerðunum sem persónulegu vali sé það eina sem kemur í veg fyrir að þær séu skilgreindar sem mannréttindabrot. Að hennar mati er að fara fram umfangsmikil pólitísk pynding, en þjáningin er engu minni þrátt fyrir að konur gangist sjálfviljugar undir hana eður ei. Hún setur brjóstastækkanir þannig í samhengi við fyrirbæri eins og umskurð kvenna og anorexíu, sem að munu alltaf valda umfangsmikillri þjáningu þeirra sem fyrir þeim verða, hvort sem þjáningin er val eður ei.

Samkvæmt Wolf er þannig augljóst að brjóstastækkanir eru ekki valfrjáls né þaðan af síður feminísk leið til þess að lina þjáningar komnar til af völdum kerfisbundins ofbeldis fegurðarmýtunnar. Brjóstastækkanir eru að hennar mati einungis þjáningarfull líkamleg birtingarmynd ofbeldis gegn konum. Hið raunverulega val kvennanna felst þannig að mati Wolf ekki í því að velja hinn stóra barm heldur að velja að taka yfirleitt engan þátt í fegurðarmýtunni. Til þess að það verði að raunverulegu vali þurfa konur hinsvegar allar að leggjast á eitt við að aflétta hinni þungu byrði sem að fegurðarmýtan setur á herðar kvenna. Leiðin til þess felst ekki í að fordæma þær konur sem að kikna undan oki hennar heldur mun aukin samstaða kvenna og efling með kröftugum femínísma vísa leið kvenna út úr ofbeldinu. Með femínisma er þar þá ekki átt við þá gervifemínismaorðræðu sem að kapítalískur fegurðariðnaðurinn hefur „rænt“ og gert að sinni, heldur hinn eini og sanni femínismi sem að raunverulega eflir konur með því að sjá í gegnum hina ofbeldisfullu formgerð og linar þjáningar kvenna með því að þjóna sem vegvísir út úr ofbeldinu.