Hið raunverulega val hinnar barmstóru konu? I. hluti

Brjóstastækkanir eru æ algengari hluti af daglegum raunveruleika kvenna út um allan heim. Talið er að yfir tvær milljónir kvenna í Bandaríkjunum hafi farið í brjóstastækkun á síðustu tuttugu til þrjátíu árum. Á Íslandi er talið að um 2-300 konur gangist undir hnífinn á hverju ári. Þar af eru unglingsstúlkur vaxandi hópur. Brjóstastækkanir eru stundaðar víða, á einkalýtalækningastofum, inni á einkaspítölum, ríkisreknum spítölum og á óviðurkenndum stofnunum. Í löndum á borð við Svíþjóð og Holland niðurgreiða stjórnvöld í sumum tilfellum brjóstastækkanir og rétturinn til einnar ríkisstyrktar fegurðaraðgerðar er tryggður hverjum íbúa Brasilíu.

Umræða um hið raunverulega val konunnar sem kýs að stækka á sér brjóstin er áberandi í skrifum um hið félagslega og menningarlega samhengi brjóstastækkana. Sú umræða sveiflast oftar en ekki á milli tveggja póla alltumlykjandi formgerðar (e. structure) og atbeinis (e. agency). Með formgerð er hér í stuttu máli átt við vald og áhrif samfélagslegs strúktúrs á einstaklinginn. Sem formgerðarsjónarmið mætti þá t.d nefna það að telja konur óvirk fórnalömb samfélagslegra aðstæðna. Með atbeini er hér átt við hæfni einstaklings til þess að stjórna sínu eigin lífi. Sem dæmi um hið gagnstæða sjónarmið um atbeini væri t.d að telja val konu um að gangast undir hnífinn frjálst og óháð samfélagsöflum. Hinir ýmsu fræðingar hafa svo blandað sinn eigin formgerðar/atbeinis kokteil í leit að skýringum á sílikonfyrirbærinu þar sem reynt er að staðsetja hina brjóstgóðu konu einhversstaðar fyrir miðju í þessu flókna neti.

Formgerðarstefið er flestum kunnugt, þar sem öflug umræða hefur farið fram um félagslegt og menningarlegt samhengi vestrænna fegurðarímynda síðustu ár. Sem dæmi má nefna umræðu fræðikvenna á borð við Sigríði Þorgeirsdóttur heimspeking um breytingar síðustu áratuga á samfélagslegum skilgreiningum á fegurð. Hún bendir á að sú brjóstastærð sem var fyrir tíu árum talin æskileg er nú talin vera uppspretta mögulegrar þjáningar konu og lágs sjálfstrausts hennar. Samfélagslega skilgreiningin á fallegum brjóstum hefur þrengst töluvert, úr því að innihalda brjóst í öllum skálastærðum yfir í skálastærð C og uppúr. Fegurðarnormin eru þannig orðin afar þröng, sem gerir það að verkum að einstaklingar eru undir meiri þrýstingi um að líta út á ákveðinn hátt til þess að öðlast meira sjálfstraust og minni þolinmæði er fyrir útliti sem ekki fellur undir „normið“. „Normið“ er að mati Sigríðar orðið að svokölluðu Pamelu Anderson heilkenni, tæknivæddur og öfgafullur líkami sem á fátt skilið við venjulegar brjóstastærðir.

Sigríður tengir einnig breyttar fegurðarskilgreiningar og þrengri fegurðarnorm við aukna klámvæðingu samfélagsins. Klámvæðingunni hefur tekist að miklu leyti að þurrka út skilin á milli kláms og fegurðar, það sem er álitið fallegt er einungis það sem telst vera klámfengið. Fegurðarstaðlar klámvæðingarinnar eru karllægir, þar eð þeir endurspegla það sem þykir kynferðislega æsandi fyrir karlmenn, stór brjóst, stinnur rass, flatur magi o.fl. Konur eru undir þrýstingi að taka þetta karllæga sjónarhorn á kvenlíkamann og gera að sínu eigin. Konur læra því að sjá sjálfar sig með karllægu augnaráði. Konur samþykkja þannig ráðandi fegurðarstaðla sem eru settir fram af karllægum öflum, þær dæma sjálfar sig og eru dæmdar af öðrum eftir því hversu kynþokkafullar þær teljast.

Fegurðariðnaðurinn (t.d snyrtivörufyrirtæki, tískuframleiðsla, lýtaaðgerðaiðnaðurinn) tekur virkan þátt í því að framleiða, viðhalda og styrkja þröngar og karllægar fegurðarskilgreiningar. Iðnaðurinn veltur á því að miðla til kvenna þeirri upplifun að þær séu á einhvern hátt ekki nógu góðar, og að hægt sé að auka sjálfstraust þeirra og gera þær „góðar“ með því að breyta þeim í neytendur hinna ýmsu fegurðarvara. Þessi áróður um ófullkomleika kvenna dynur á okkur í flóru myndrænna auglýsinga fegurðariðnaðarins. Þrátt fyrir að konur séu oft meðvitaðar um að kvenlíkamar í fjölmiðlum séu gervi, blekking og sjónarspil, er það engu að síður líkamsímyndin sem brennir sig inn í minni kvennanna, en ekki staðreyndin um að hún er í flestum tilfellum tilbúningur.

Hinn umræðupóllinn um atbeini einstaklingsins sver sig meira í ætt við hinn frjálsa og óháða agent hinnar nýklassísku hagfræði. Það sjónarmið miðast við að einstaklingar eru ekki „menningarbjánar“ (e. cultural dopes), sem veita algildi valds samfélagsformgerðarinnar enga mótspyrnu. Brjóstastækkunaraðgerðin ætti því að skiljast sem frjálst val þeirra kvenna er undir hana gangast. Þá er bent á að ein af ástæðunum fyrir því að konur láta stækka á sér brjóstin er sú að þær hafa áhuga á að auka möguleika sína á ýmsum lífsgæðum, t.d. hvað varðar að fá atvinnu (t.d hlutverk í kvikmynd), eða að finna maka. Fyrst að tæknin er til staðar þykir að þeirra mati sjálfsagt að nýta hana, sérstaklega ef að það eykur sjálfsöryggi þeirra og upplifun þeirra á valdi yfir sínu eigin lífi. Litið er á brjóstastækkanir í því samhengi sem einungis enn einn fegurðarvalkostinn sem konum stendur til boða, á borð við háa hæla og snyrtivörur. Það er óumdeilanleg staðreynd að brjóstastækkun hefur í för með sér bætta andlega líðan fyrir margar konur og hefur í því samhengi jafnvel verið talað um brjóstastækkanir sem femínískt eflingartæki.

Fræðikonur á borð við Jennifer Cognard-Black hafa á þeim nótum fjallað um áherslur lýtalækningafyrirtækja á frjálst val kvenna í auglýsingaorðræðu sinni. Slíkar auglýsingaherferðir hafa verið kallaðar „hinn nýi femínismi“ eða „neytendafemínismi“ (e. consumer feminism). Lýtaaðgerðaiðnaðurinn fer í auknum mæli að dæmi snyrtivöruiðnaðarins með því að ramma vöru sína, í þessu tilfelli sílikonbrjóstin, inn í orðræðu femínismans um vald kvenna yfir líkamanum sínum. Þannig hampa slagorð iðnaðarins möguleikum og vali kvenna og skurðaðgerðir eru seldar sem valfrjálst og femínískt sjálfsstyrkingartæki. Að velja úr brjóstastækkunaraðgerðamöguleikum á nú að vera jafn auðvelt og sjálfsagt og að velja sér sjampótegund. Það má því velta því fyrir sér, út frá slíku sjónarmiði, hvort að nútímafemínismi felist í dag í því að líta eins vel út og völ er á, að nú skuli snúa fyrri umræðu femínismans um heilsu sem fegurð á hvolf, yfir í umræðu um fegurð sem heilsu.

Ýmsir fræðingar hafa fléttað saman þessum tveimur umræðupólum. Það sjónarmið hefur á síðustu árum verið ráðandi innan fræðanna að val kvenna takmarkast af hinu félagslega samhengi sem nútímafegurðardýrkun er og mótar hún verulega langanir og ákvarðanir kvenna. Hinsvegar er það umdeilt hversu takmarkandi formgerðin er. Tamar Diana Wilson bendir t.d á það að allar ástæður sem konur gefa fyrir brjóstastækkunum sínum eiga rætur sínar að rekja til þrýstingsins um að búa yfir líkamlegum kynþokka og fegurð. Að hennar mati er það uppspretta valda í karllægri samfélagsgerð. Hún smættar þannig val kvenna niður í leit þeirra að viðurkenningu í karllægu samfélagi og bendir á að þrátt fyrir að konur séu ekki „menningarbjánar“ þá eru þær flæktar í karllægt valdanet þar sem að gildi þeirra sem konur veltur á karllægu samþykki. Sigríður Þorgeirsdóttir bendir á svipaðan en þó mögulega ögn mildari hátt á að brjóstastækkanir séu afar skrýtin blanda af valdi og valdaleysi, eflingu (e. empowerment) og hindrun (e. disempowerment). Hún viðurkennir að konur sem einstaklingar geti upplifað sig sem valdamiklar eftir aðgerðina. Þær geta upplifað sig sem sigurvegara yfir sínum náttúrulegu takmörkunum og sem valdhafar sinna eigin örlaga. Hins vegar felst þörfin fyrir að öðlast þetta vald í því að láta undan utanaðkomandi þrýstingi um að tileinka sér vafasamar hugmyndir um samfélagslegt hlutverk kvenna. Konur sem hópur verða þannig fyrir barðinu á klámvæðingu fegurðarviðmiða sem gera lítið úr valdi kvenna yfir sínum eigin líkömum og lífum. Hún lýsir fyrirbærinu sem sigri og frelsi einstakra kvenna en tapi og helsi kvenkynsins sem heildar.

Í næsta hluta verður fjallað nánar um hugmyndir Naomi Wolf, höfundar The Beauty Myth, um fegurðarmýtuna svokölluðu og hið líkamlega og andlega ofbeldi sem hún beitir konur. Segja má að hugmyndir Wolf séu á margan hátt það róttækar að þær nái út fyrir umræðupólana tvo og inn á eitthvað nýtt og ókannað svið sem að fáar fræðikonur hafa hætt sér inn á með jafn afgerandi hætti. Staðsetja mætti hugmyndir hennar svo langt inn á væng formgerðarinnar að í raun brýtur hún formgerðar/atbeinis skalann og þar með blað í sögu femínískra fræða.