Hið umdeilda Kannabis

Undanfarin ár, jafnvel áratugi, hefur kannabis verið afar umdeilt. Misjafnar sögur eru til um áhrif kannabis á mannskepnuna og er því fróðlegt að skoða rannsóknir sem hinir ýmsu fræðimenn hafa framkvæmt til að komast að sannleikanum um efnið. Hér á eftir verður niðurstöðum nokkurra þessara rannsókna lýst og athugað hvort einhver botn fáist í hið umdeilda mál sem kannabis er.

THC er helsta virka efnið í kannabis. Efnið er í flestum tilfellum veitt í gegnum innöndun reyks marijuana, sem er niðurrifin blóm og lauf hampplöntunnar. Efnið er fituleysanlegt og flyst með blóði úr lungum til heila. Af þessum sökum binst efnið fituvefjum og losun tekur töluvert langan tíma, en sjálf víman endist ekki mikið lengur en þrjá klukkutíma.

Það var árið 1964 sem Prófessor Raphael Mechoulam — en hann hefur verið einn af fremstu mönnum á sviði rannsókna á marijuana síðastliðin fjögurtíu ár — og Yechiel Gaoni hjá Hebrew Háskólanum í Jerúsalem báru kennsl á THC sem virkasta efni marijuana. Elstu heimildir um notkun efnisins eru þó rúmlega 5000 ára gamlar.

Eftir þó nokkrar rannsóknir var uppgötvað að himnur ákveðinna taugafrumna innihalda próteinviðtaka (cannabinoids) sem bindast THC (NIDA, 1999). Þessi uppgötvun leiddi til margra rannsókna og ýmsir THC viðtakar hafa fundist í heilanum og verið kortlagðir. Spurning er hver tilgangur þessara viðtaka sé, en þeir eru væntanlega ekki gerðir sérstaklega fyrir marijuana. Árið 1992 fundu svo Mechoulam og William Devane náttúrulega heilasameind (anandamide) sem binst við cannabinoidviðtaka. Fleiri náttúruleg efni hafa fundist síðan þá og er grunur um að heil „fjölskylda“ þeirra sé til. Þessar sameindir og viðtakar hafa fundist í svæðum heilans sem sérhæfa sig í samhæfingu hreyfinga, minnis og tilfinninga (Pate, 1994). Einnig hafa anandamide og samsvarandi efni fundist á öðrum stöðum utan líkamans eins og til dæmis í súkkulaði (di Tomaso, Beltramo og Piomelli, 1996). Hver áhrif anandamide og annarra svipaðra efna sem hafa fundist í súkkulaði eru er ekki með fullu vitað en niðurstöður sýna að innihaldið í mat, sérstaklega kakó (cocoa), sé ekki nægilegt til að framkalla samskonar áhrif hjá spendýrum og kannabis (Marzo, ofl. 1998).

Samkvæmt Greiningar og tölfræði leiðbeiningarbók um geðrænar raskanir APA (American Psychological Association; 1994) getur langtíma notkun á kannabis valdið andlegri deyfð og áhugaleysi á hlutum sem venjulega færa gleði (anhedonia). Almenn líkamleg áhrif THC eru tilfinnangaleysi, eða dofi (analgesia). Kannabis hefur lengi verið notað sem lyf þar sem efnið er róandi, það örvar matarlyst, dregur úr flökurleika (t.d. af völdum lyfja sem notuð eru til meðferðar við krabbameini og eyðni), dregur úr astma köstum, minnkar þrýsting í augum fólks sem þjáist af gláku og dregur úr einkennum sumra hreyfitruflana (þrátt fyrir að geta haft áhrif á samhæfingu).

Hins vegar getur efnið truflað einbeitingu og haft áhrif á minnisstarfsemi. Einnig getur það breytt sjón- og heyrnarskynjun og brenglað tímaskynjun (Mechoulam o.fl., 1998).

THC hefur áhrif á starfsemi heilans (e. mind altering), aðallega í dreka (hippocampus) en áhrif þess fer eftir styrk og magni. Erfðir, fyrri hugarástand, væntingar og fleiri skipta miklu máli um nákvæmlega hver áhrifin af efninu eru fyrir hvern og einn (Harder, ofl., 1997).

Sérkennandi fráhvarfseinkenni marijuana hafa fundist en áhrifin eru væg og skammlíf. Einkenni eru meðal annars eirðarleysi, pirringur, svefnleysi, svefnbylgju truflanir, flökurleiki og vægir krampar (Joy, ofl., 1999).

Ekki er vitað fyllilega um áhrif THC á minni, en rannsóknarmenn hafa fundið að THC hafi ekki áhrif á sjálfa minnisgeymsluna, eins og áður var talið, heldur á skráninguna (Pope og Yurgelun-Todd, 1996). Fólk sem er undir áhrifum marijuana á erfitt með að skrá það sem gerist en ef það skráir eitthvað þá gleymist það ekki frekar. En marijuana getur haft mikil áhrif á einbeitingu fólks eins og fyrr var minnst á.

Á móti þessu kemur þó að rannsóknarmenn hafa nýverið fundið að innræn cannabinoids sem framleidd eru af heilanum og hafa hlutverk sem hefur lengi verið hulinn gáta, leika lykilhlutverk í ferli sem gæti verið miðlægt í minnisskráningu (Barinaga, 2001). Ekki er fyllilega vitað um allar verkanir efnisins, þar sem meðal annars er ekki vitað um tilgang sumra viðtakanna sem THC binst við, en sumar verkanir hafa verið vel rannsakaðar. Til dæmis valda cannabinoids próteinviðtakarnir tilfinningaleysi með því að stilla taugavirkni í ákveðnu heilasvæði (rostral ventro medial medulla) á svipaðan máta, en þó á ólíkan hátt lyfjafæðilega, og morfín (Meng, ofl., 1998). En marijuana er gjarnan — og eðlilega — miðað við önnur lyf. Fræðimenn eru þó flestir sammála um að áhrif þess séu vægari en flest önnur álíka notuð félagsleg lyf (e. social drugs), og eru deilur um hvort það sé ávanabindandi.

Eitt viðmið notað til þess að ákvarða hvort lyf hafi megund fyrir misnotkun — og sé þar með ávanabindandi — er hvort dýr sækist í að fá það; þetta er þekkt sem sjálfveiting (e. self-administration). Næstum öll lyf sem hafa áhrif á sálarástand (e. psychoactive drug) og eru misnotuð af mannfólki (þar á meðal nikótín og koffín) hafa reynst í tilraunum sjálfveitt af dýrum, en tilraunir til þess að sýna fram á dýr veiti sjálfum sér THC hafa mistekist. Goldberg (2000) og samstarfsmenn hans sýndu þó nýverið fram á að THC hafi megund fyrir misnotkun. Þessum árangri náðist með því að þjálfa apa til að gefa sér lyfið kókaín. Þegar sú hegðun hafði verið fest í stafni var lyfinu skipt fyrir saltlausn, þá hætti sjálfveitingin, en byrjaði aftur þegar saltlausninni var skipt fyrir THC. Þessi rannsókn hefur þó verið gagnrýnd sem ofmat á niðurstöðunum og segja þessar niðurstöður ef til vill meira til um apa heldur en mannfólk (Berger, 2000). Goldberg og samstarfsmenn hans vinna nú að svipuðum tilraunum með apa sem hafa ekki fengið kókaín fyrir.

Samkvæmt bandarísku stofnuninni fyrir eiturlyfjamisnotkun (National Institute of Drug Abuse; 1999) greindu 220.000 manns sem leituðu sér meðferðar við fíkn árið 1999 marijuana sem helstu orsök fyrir því að þau leituðu sér meðferðar. Þar sem ekki hefur verið sannað að hægt sé að verða líkamlega háður THC verður að gera ráð fyrir að þetta fólk sé andlega háð efninu, á sama hátt og fólk verður háð sælgæti, því að versla og tölvuleikjum. Sumir vilja þó meina að ástæðurnar gætu verið líkamlegar. Niðurstöður rannsókna Tanda, Pontieri, og Chiara (1997) gefa til kynna að marijuana virkji sömu verðlaunaferli (e. reward pathway) og heróín, sem getur þýtt að áhrif lyfsins hafi verið vanmetin. En á svipuðum tíma fundu Fonseca og samstarfsmenn hans (1997) að fráhvarf frá marijuana virkji sömu streitu kerfi (e. stress system) og róandi lyf og vínandi. Svo virðist sem ein rannsókn til eða frá breyti ekki miklu því marijuana heldur áfram að vera flókið, illa skilið lyf með mörg áhrif. Fræðimenn virðast þó í mörgum tilfellum sammála að áhrif marijuana virðast vera minni en önnur jafn algengt misnotuð efni, þar á meðal tóbak og áfengi (Selden, Clark, og Curry, 1990 ).

Marijuana hefur nú í marga áratugi verið mjög umdeilt lyf og sýna flestar niðurstöður að lyfið sé tiltölulega skaðlaust gagnvart mannfólki, þrátt fyrir ótal tilraunir til að sýna fram á annað. Flestir geta tekið dæmi um einhvern „hasshaus“ sem þeir þekkja sem er virðist vera búin að skemma sig algjörlega á notkun efnisins og einn daginn munu eflaust koma einhverjar skynsamlegar skýringar á því af hverju margir fari svona illa út úr daglegri notkun lyfs sem talið er að mestu skaðlaust. Það á því við hér eins og annarstaðar að allt er gott í hófi.