Hinn nýi fyrirlestrarsalur

Ætla mætti að ritstíflur fyrirfinnist ekki á Íslandi þegar litið er yfir framboð ritaðs efnis. Ekki er bara að Bókatíðindi verða brátt á stærð við símaskrána heldur kemur enn meira magn lesefnis út í öðru formi en á bók. Dagblöð og dægurtímarit gefa þúsundir síðna út í hverri viku — óháð því hversu margt marktækt gerist í samfélaginu. Tjáningarþorstanum er þó ekki þar með fullnægt því nokkuð kemur út af fræðitímaritum um flest milli himins og jarðar. Að ógleymdu öllu því fjölskrúðuga efni sem nálgast má á netinu. Hversu mikið af þessari flóru er lesið má deila um en hér verður litið á „framleiðslu“ hliðina og þá sérstaklega einkenni nokkurra birtingarmiðla.

Eftirsóttast meðal fræðimanna er vitanlega að gefa út bækur um sín hugðarefni og birta greinar sínar í ritrýndum tímaritum, á borð við Skírni og Sögu. Ritrýnd tímarit eru helsti birtingarvettvangur nýrra fræðilegra rannsókna, þar koma nýjungarnar í fræðunum fram, þar sjást nýjar nálganir og sjónarhorn. Ef höfundum tekst vel til og halda rannsóknum áfram á sama efni kemur hugsanlega út bók þar sem öll rannsóknin er birt. Birting í ritrýndu tímariti á að vera viðurkenning á rannsókn, að rannsóknin standist fræðilegar kröfur. Enda er jafnan litið fyrst og fremst til slíkra greinaskrifa þegar frammistaða er metin innan háskólasamfélagsins. Kemur því ekki á óvart að mikil ásókn sé að skrifa í ritrýnd tímarit.

Helsti kostur ritrýndra tímarita felst í því starfi sem fram fer áður en útkoman kemur fyrir sjónir almennings. Ef ritstjóra tímaritsins líst svo á að grein geti efnislega átt heima í umræddu riti er greinin send áfram til yfirlestrar sérfræðings í efninu. Sá gagnrýnir og gerir athugasemdir við greinina og getur hún gengið nokkrum sinnum á milli höfundar og yfirlesara áður en hún er tekin til birtingar. Sérfræðingurinn er ekki nefndur á nafn, hvorki við lesendur né höfundinn. Á það að stuðla að sjálfstæðum og vönduðum vinnubrögðum. Efnislegar endurbætur eru gerðar á stærstum hluta greina sem birtar eru í ritrýndum tímaritum. Gjarnan er talað um þetta yfirferðarferli sem lífsnauðsynlega gæðastjórnun fyrir fræðaheiminn.¹

Margvíslegt efni um menningu og fræði kemur þó út utan hinna virtu ritrýndu tímarita. Lesbók Morgunblaðsins og TMM koma hér höfundi fyrst til hugar. Vandaðar greinar birtast þar en áætlaður lesendahópur er stærri og víðtækari, efnistök, lengd og stíll taka meira mið af hinum „almenna lesenda“ heldur en í fræðaritunum. Greinum sem birtast á slíkum vettvangi er vissulega ritstýrt og það oft ítarlega, en ekki er um eiginlega ritrýni að ræða. Ef þessi grein hefði birst fyrir 10-15 árum hefði verið hægt að segja að netið byði upp á nýja og spennandi kosti í miðlun fræðilegs efnis sem yrði að skoða nánar. Í dag er slík miðlun ekki lengur tilraun, ísinn hefur verið brotinn og vefbirtingar geta verið ritrýndar og ritstýrðar eftir því sem við á hverju sinni.² Auk þess eru vefrit betur í stakk búinn til þess að vera vettvangur lifandi umræðu heldur en annars konar rit, bæði sökum hraða við útgáfu og þess að tilkostnaður eykst ekki þótt orðunum fjölgi.

Víkur þá sögunni að vefritinu Hugsandi. Því er ætlað að vera grundvöllur fyrir frjóa umræðu um fræði og menningu og kennir því þar eðlilega margra grasa. Eitt aðalsmerki Hugsandi hefur ávallt verið fjölbreytileiki, bæði í efnisvali og efnistökum enda má þar finna allt frá stuttum hugleiðingum um líðandi stund til langra og ítarlegra greina um afmörkuð viðfangsefni einnar fræðigreinar, auk þess sem varpað er ljósi á háskólastarf víðs vegar í heiminum og opnað fyrir deilur um hlutverk og starfssvið ólíkra fræðigreina. Vefritið hefur hlotið góðar móttökur, bæði meðal lesenda og höfunda, og skapað sér orðspor fyrir áhugavert og gott efni. Greinar ritsins eru nú skráðar í samskrá íslenskra bókasafna, Gegni, sem sýnir ágætlega hvers má vænta héðan — vandaðs efnis með varðveislugildi.

Sérstaða netmiðla eins og Hugsandi flækir ýmis mál. Hefð er fyrir því að fyrirlestrar séu undirstaða greina sem síðar birtast í ritrýndum tímaritum en með netinu gefst tækifæri til skoðanaskipta og umræðu, líkri því sem gerist á fyrirlestrum, án þess að sérstakt herbergi þurfi til. Hinn nýi fyrirlestrasalur netsins býður upp á lengri umræður, fleiri þátttakendur og er þar með áhugaverður kostur við að koma frá sér efni.Það sem komið er á netið er hins vegar miklum mun aðgengilegra en fyrirlestur sem aðeins var fluttur í lokuðu herbergi fyrir lítinn hóp áheyrenda. Varðveisla efnisins fer sjaldnast fram, nema af hálfu höfunda, í stofufyrirlestrum á meðan netið býður upp á endalausa varðveislu og uppflettimöguleika. Í raun verður því skylda höfundar til frekari úrvinnslu ríkari við netbirtingu heldur við venjubundin fyrirlestur, þó tilgangurinn sé oft sá sami.

Hver er staða netsins innan íslensks fræðasamfélags? Nú þegar netið er, meðal annars, orðið að fyrirlestrarstofu er nauðsynlegt að umræða eigi sér stað um hlutverk og stöðu netmiðla meðal annarra menningarrita. Þörf er á samstarfi og aðlögun á báða bóga því miklir sameiginlegir hagsmunir eru í húfi. Enn er óráðið hvaða leiðir verða farnar í samvinnu, samskiptum og samkeppni fræði-og menningarrita með þeim breytingum sem netið kallar vissulega á. Þeir sem standa að netmiðlum þurfa að láta í sér heyra, hvernig líta þeir á sinn vettvang? Um leið verður að koma fram hvernig litið er á netmiðla af þeim sem utan þeirra standa. Ritrýndum tímaritum á eflaust eftir að fjölga á netinu ásamt því að fleiri aðferðir verða reyndar við að koma vönduðu efni á framfæri. Ljóst er að netið er ekki ofnýtt af fræðasamfélaginu í dag. Mörg tækifæri bíða þess einungis að þau séu gripin. Áður en fálmað er út í loftið er nauðsynlegt að sem flestir komi að þeirri umræðu hvernig fræðunum verður best þjónað á netinu.

Fyrirlestrarsalurinn er öllum opin.

Tilvísanir