Hjátrú á upplýsingaöld

Á tímum tæknivæðingar, örrar þróunar og mikils upplýsingaflæðis er hægt að hugsa sér að hjátrú lifi ekki góðu lífi meðal fólks. Þó er nú svo að fólki er og mun ekki hætta að vera órótt gagnvart aðstæðum sem það hefur ekki fulla stjórn á. Sömuleiðis varðandi hluti sem það þekkir ekki.

Hjátrú er órökrétt samband milli ákveðinnar hegðunar og skynjaðra afleiðinga hennar. Hjátrúarfullt fólk trúir því að hegðun þeirra geti haft áhrif á framtíðina þrátt fyrir skort á raunverulegri tengingu atburðanna í tíma og rúmi. Oft er hjátrú afleiðing misskilnings á fylgni aðgerða, þá er hegðunin styrkt af tilviljun eða jafnvel styrkt oftar en eitthvað annað sem einnig hefur engin raunveruleg áhrif eins og þegar fólk hefur tekið með sér lukkugrip í próf og fengið góða einkunn á prófinu. Hegðunin slokknar ekki vegna þess að óskynsamlegu hegðuninni er haldið áfram og hún styrkist vegna ímyndaðra tengsla. Hjátrú getur einnig orðið til af öðrum orsökum. Flökkusögur er mjög algengar í nútímasamfélagi alveg eins og áður fyrr. Nú berast flökkusögur á milli manna hraðar en nokkurn tíma vegna tilkomu internets, en með internetinu höfum við greiðan aðgang að netspjöllum, vefdagbókum og fréttamiðlum. Einnig fylgdi internetinu tölvupóstur, en tölvupóstur hefur nánast algerlega leyst bréfpóst af enda er með þeirri tækni hægt að skoða bréf á næstum sama augnabliki og það er sent. Innihald nútíma flökkusagna getur verið allt frá slúðri um rottur í réttum ákveðinna veitingastaða, fingur í gosdósum, köngulær í jukkum til fagurra fyrirheita um gjafir og annað slíkt í formi keðjutölvupósts sem gengur manna á milli. Þó svo að sannleiksgrundvöllur sagnanna sé lítill sem enginn veit fólk oft ekki betur og vill ekki taka áhættuna á að hafa rangt fyrir sér, miðla þá sögnum áfram og dreifingin eykst.

Stundum verður ákveðin hegðun að hefð sem fólk framfylgir án þess að gefa henni gaum og velta fyrir sér uppruna hennar. Dæmi um slíkt gæti hljóðað svo:

Ung dama sker alltaf lambalæri í tvennt áður en hún eldar það. Einn daginn fer hún að velta fyrir sér hvers vegna hún gerir þetta. Þar sem hún lærði að elda lambalæri af móður sinni fer hún til hennar og spyr hana. Móðirin hefur engin svör önnur en að svona sé þetta gert og móðir hennar hafi alltaf gert þetta sömuleiðis. Unga daman fer þá til ömmu sinnar og spyr hana hvers vegna lambalærið sé skorið í tvennt. Amman horfir undrandi á hana og svarar því að hún hafi aldrei átt nægilega stórt fat.

Suma hjátrú ölumst við upp við vegna atferlis foreldra og annarra fyrirmynda í æsku. Foreldrar geta gefið börnum sínum villandi upplýsingar í þeim tilgangi að fá þau til að haga sér á ákveðinn hátt, eða jafnvel til að stríða þeim. Undir slíkt fellur til dæmis hjátrú um að sjónvarpsgláp leiði til ferkantaðra augna en börnum er ef til vill tjáð það til að þau minnki sjónvarpsglápið. Þessi falska staðreynd festist í minni barnanna og þau gætu svo tekið upp á því að segja eitthvað svipað við sín börn. Annað dæmi um hjátrú sem lærist í æsku er þegar foreldrar segja börnum sínum að það sé slæmt að horfa inn í örbylgjuofn því þá fari augu barnanna að sjóða. Líklega eru slíkar staðhæfingar ekki gerðar í uppeldisskyni heldur vegna þess að foreldrarnir eru kannski ekki vissir hvaða áhrif slíkt gæti haft því þau skilja ekki fullkomlega tæknina á bakvið örbylgjuofninn og hvað það er sem gerist þegar hann er settur í gang.

Sum hjátrú sprettur upp af og er viðhaldið af ótta við hið óþekkta. Þegar fólk fær keðjubréf í tölvupósti eða í smáskilaboðum gegnum farsíma, inniheldur slíkt stundum hótun þess efnis að hræðilegir atburðir muni eiga sér stað ef viðtakandi sendir ekki ákveðinn fjölda bréfa áfram til vina og vandamanna. Viðtakandi hugsar þá að það sé betra að hlýða en að taka áhættuna á því hvort bölvunin sé raunveruleg. Stundum fylgja bréfunum þó fögur fyrirheit og loforð eins og þau að viðtakandi muni finna hina einu sönnu ást í lífinu eða að hann fái eitthvað ókeypis ef hann sendir bréfið áfram. Jafnvel fara orð um að því fyrr og því fleiri aðila sem viðkomandi sendi bréfið áfram til þeim mun fyrr mun hin eina sanna ást birtast fyrir utan dyrnar. Dæmi um þekkt keðjubréf sem dreifðist um allan heim er bréf sem var undirritað af símafyrirtækinu Nokia. Í bréfinu var viðtakendum lofað ókeypis síma ef þau sendu það áfram á visst marga aðila. Vegna þess að flestir hugsa að það geti ekki sakað að láta á reyna þá viðhelst keðjan. Það þarf líklega ekki að taka fram að Nokia hafði aldrei áform um að gefa fólki ókeypis síma fyrir að áframsenda keðjubréf.

Önnur vinsæl hjátrú hefur að gera með hina sívinsælu Lukkugripi. Fólk tekur með sér uppáhalds pennann sinn í próf, klæðist happaflíkinni sinni í vinnuviðtali, heldur utan um uppáhaldsdúkku sína úr æsku þegar það horfir með sigurglampa í augunum á Eurovision og svo framvegis. Þessir lukkugripir eru skínandi dæmi um hjátrú því ekki hafa þau nein bein áhrif á niðurstöður, þó þau geti ef til vill haft áhrif á sjálfstraust viðkomandi og þannig stuðlað að betri árangri. Flugfreyja gæti til dæmis þakkað happahárteygjunni sinni fyrir að hún hafi aldrei lent í flugslysi. Í raun hrapa flugvélar sjaldan og er það líklegri skýring á þessu happi flugfreyjunnar heldur en að teygjan hafi nokkur áhrif.

Ekki er öll hjátrú þó langsótt, fyrirbæri sem áður fyrr voru jafnvel álitin vísindaleg eru sum flokkuð sem hjátrú í dag. Alchemy, eða gullgerðarlist, er dæmi um slíkt og stjörnuspár sömuleiðis. Fáfræði eða skortur á upplýsingum eru meðal grundvallarorsaka hjátrúar. Ekki fyrir löngu var álitið að farsímar höfðu neikvæð áhrif á heilsu manna, að þeir yllu krabbameini eða getuleysi. Ef þetta reynist rangt, gæti sú staðhæfing orðið að hjátrú og áhugavert verður að fylgjast með því hversu lengi fólk mun áfram álíta það heilsuspillandi að tala í farsíma. Hver veit nema það verði til fólk sem enn heldur í þessa trú eftir hundrað ár. Hægt er að snúa þessu við og nefna dæmi um skoðanir sem þykja gildar í nútíma samfélagi en voru áður fyrr taldar hjátrú, en sem dæmi má nefna ríkistrú okkar Íslendinga, kristni. Kristni var eitt sinn talin hjátrú en er nú eitt vinsælasta trúarbragða heims. Hjátrú er þannig bundin vinsælum viðmiðum hvers tíma. Aðstæðurnar breytast og þó fólk aðlagi sig að þeim þá breytir það ekki þúsunda ára menningarþróun. Hjátrú mun fylgja okkur inn í framtíðina því við yfirfærum gamla trú yfir á nýjar aðstæður og hvað er ógnvænlegra en hið nýja og óþekkta?