Hlæðu og heimurinn hlær með þér: Jókerinn sem íronísk persóna

Í doktorsverkefni sínu Om Begrebet Ironi med stadigt Hensyn til Socrates¹ setur Søren Kierkegaard fram umdeilda lesningu sína á Sókratesi sem íronískri persónu. Hann komst að þessari niðurstöðu eftir ítarlega rannsókn á þremur meginheimildum um Sókrates: textum Xenophons, leikritinu Skýjunum eftir Aristófanes og samræðum Platons. Hann hélt því fram að Xenophon og Platon gæfu skakka mynd af Sókratesi, sá fyrri gerði honum ekki nógu hátt undir höfði en sá seinni lýsti honum á alltof mikilfenglegan hátt. En hann telur að með því að feta milliveginn sé hægt að komast að mynd af Sókratesi sem er næst raunveruleikanum. Einnig heldur hann því fram að Aristófanes gefi sem réttasta mynd af hinum sanna, sögulega Sókratesi.

En hvað á hann við með íróníu og Sókratesi sem dæmi um íroníska persónu? Að mati Kierkegaards er íronía lífsháttur sem birtist í öllum gjörðum manneskjunnar. Einkenni hennar er algert skeytingarleysi um sannleikann, írónísk persóna er ekki bundin sannleikanum á neinn hátt. Þetta sést í því að persónan segir t.d. eitt og gerir eitthvað allt annað eða heldur fram einhverju tvennu sem stangast algjörlega á. Þetta sést mjög vel í mörgum verkum um Sókrates þar sem hann virðist alls ekki fylgja neinum sömu reglum og samtímamenn hans í Aþenu. Eitt besta dæmið er kannski sú fræga fullyrðing hans að það eina sem hann viti sé að hann viti ekki neitt. Kierkegaard lýsir þessu vel: „He delights in knowing that he knows nothing, and he finds himself boundlessly disencumbered by it, whereas the others are slaving themselves to death for pennies. Socrates never understands ignorance speculatively but finds it so comfortable, so portable.“²

Sókrates hefur því allt annað gildismat en allir aðrir. Hann gengur um og rökræðir við samborgara sína en virðist engan áhuga hafa á neinu því sem aðrir sækjast eftir: „Indeed, the happier he is over this nothing – not as result but as boundless freedom – the more profound his irony.“³ Þetta er íronía að mati Kierkegaards, þegar maður er alfarið laus við gildi og viðmið samtíma síns, leitast í rauninni ekki eftir neinu veraldlegu og er þar af leiðandi raunverulega frjáls.

En hin hefðbundna mynd af Sókratesi er af hinum mikla heimspekingi sem hefur aðeins áhuga á sannleikanum. Kierkegaard vill þó meina að allt sem Sókrates gerði, t.d. allar þær samræður sem hann átti við samborgara sína hafi hann aðeins átt vegna þeirrar ánægju sem hann hafði af því: „ [..] the ironist, proud and self-contained, goes about – enjoying.“⁴ Þetta er greinilega í andstöðu við þá hugmynd sem flestir hafa um Sókrates en Kierkegaard vill þó meina að þessi greining hans á Sókratesi sem íronískri persónu dragi engan veginn úr mikilvægi hans heldur þvert á móti geri hann að enn meiri hetju, geri hann enn einstakari. Enda var Sókrates alla tíð fyrirmynd Kierkegaards og reyndi hann að miklu leyti að samsama sig honum. Hann telur alls ekki að Sókrates hafi ekki gert neitt gagn, hann gerði það vissulega með því að sýna fram á fáfræði samborgara sinna en en hins vegar var það var alls ekki tilgangur hans með samtölunum heldur var tilgangurinn aðeins að hafa ofan af fyrir sjálfum sér.

Ef við höfum þessa greiningu Kierkegaards á hugtakinu íroníu í huga verður þá nokkuð hjá því komist að horfa einnig sömu augum á Jókerinn⁵ í myndinni The Dark Knight (Christopher Nolan, 2008)? Hver eru helstu einkenni þeirrar persónu? Það er óhætt að fullyrða að hann er heldur ekki á neinn hátt bundinn sannleikanum. Þetta sést til dæmis í tveimur ólíkum skýringum sem hann gefur á örunum á andliti sínu. Báðartskýringarnar geta augljóslega ekki verið sannar og í lok myndarinnar gerir hann sig líklegan til þess að koma með þriðju skýringuna. Líklegast er að allar sögurnar séu uppspuni.

Annað dæmi er þegar hann er handsamaður og tekinn í yfirheyrslu. Það kemur í ljós að hann hefur rænt tveimur persónum sem eru mjög nánar Bruce Wayne, þeim Harvey Dent og Rachel Dawes. Jókerinn gefur honum heimilisfangið hjá þeim báðum en segir að hann hafi aðeins tíma til að bjarga annarri þeirra. Wayne (eða Batman) velur Rachel Dawes en þá kemur í ljós að Jókerinn hafði verið að ljúga að honum, Rachel var á hinum staðnum og hann bjargar því Dent (óvart) í staðinn.

En hvað vakir eiginlega fyrir Jókernum? Það eru ekki peningar eins og hann heldur fram í byrjun myndarinnar: „If you're good at something, never do it for free.“ því nálægt endi myndarinnar brennir hann alla peningana sem hann hefur náð sér í og er þetta annað dæmi um ósannsögli hans. Hann er sífellt að leggja gildrur fyrir fólk og fremja hryðjuverk en eftir myndina er alls ekki ljóst hver tilgangur hans var með því. Hér er ekki erfitt að yfirfæra greiningu Kierkegaards á Sókratesi yfir á Jókerinn og segja að allt sem hann gerir sé gert vegna ánægjunnar sem hann hefur af því. Hann virðist vera að skemmta sér konunglega í gegnum alla myndina og er það líklega það sem maður man best um persónuna. Hann er síhlæjandi og það virðist ekkert geta slegið hann út af laginu. Jafnvel þegar Batman fleygir honum fram af byggingu í enda myndarinnar er hann skellihlæjandi í fallinu. Það er einmitt þetta sem gerir Jókerinn að svo hættulegum andstæðingi fyrir Batman, hann er engum líkur og því ekki hægt að takast á við hann með hefðbundnum hætti.

Ef við samþykkjum Jókerinn sem íroníska persónu í skilningi Kierkegaards verður persónan mun skýrari. Í rauninni hefur hann engan tilgang annan en að skemmta sér: „Do I really look like a guy with a plan? You know what I am? I'm a dog chasing cars. I wouldn't know what to do with one if I caught it. You know, I just… do things.“ Hann þarf ekki á neinum öðrum persónum að halda, er á allan hátt sjálfum sér nægur eins og Kierkegaard hélt fram um Sókrates og er ekki á höttunum eftir neinu af því sem samborgarar hans telja mikilvægt. Á sama hátt er hann á undan sínum samtíma eins og Sókrates: „You see, I'm not a monster. I'm just ahead of the curve.“, og nær að knýja fram miklar breytingar á hugarfari fólks sem umgengst hann, ekki síst Bruce Waynes.

Það er þó ýmislegt sem virðist mæla gegn hugmyndinni um Jókerinn sem íroníska persónu. Í seinni hluta myndarinnar virðist hann segja frá tilgangi sínum: „Introduce a little anarchy. Upset the established order, and everything becomes chaos. I'm an agent of chaos.“ Þannig mætti túlka hann sem einhvers konar pólitískan karakter. En við verðum að hafa í huga að það er fyllilega búið að sýna fram á að við getum ekki treyst neinu sem hann segir. Hann er svo mótsagnakenndur að það er engin ástæða til að ætla að þarna greini hann frá hinu eina sanna ætlunarverki sínu. Einnig er hann í umræddu atriði að tala við Harvey Dent sem hann er nýbúinn að valda miklum skaða og er að reyna að fá hann til að snúast gegn vinum sínum. Hvers vegna er hann að því? Líklegasta skýringin er sú að hann gerir það aðeins sér til skemmtunar, til að sjá mann sem eitt sinn var dáður af öllum borgarbúum og var talin helsta von Gothams falla og til þess að fá því framgengt segir hann bara hvað sem er, það sem henti við komandi aðstæðum.

Því ætti greiningin á Jókernum sem íronískri persónu í skilningi Kierkegaards að geta staðist. Að sjálfsögðu er ýmislegt sem passar ekki, það sem kemur kannski fyrst í hugann er að Jókerinn beitir ofbeldi ólíkt Sókratesi. Það þarf einnig að hafa í huga að greining Kierkegaards á hugtakinu írona er mun víðtækari og dýpri en ég get gert grein fyrir hér. En hin grunnlífsafstaða, sem Kierkegaard lýsir í verki sínu, algjört skeytingarleysi á sannleikanum, frelsi og enginn annar tilgangur með neinum gjörðum önnur en ánægjan sjálf, passar vel við Jókerinn og er hann því gott dæmi um íroníska persónu í nútímakvikmyndum.