Hlutverk listasafna í samfélaginu

Ljósmynd: Heiðar Eiríksson

Á Íslandi eru þó nokkur listasöfn. Forvitnilegt er að vita hvert er hlutverk þessara safna er í samfélaginu og hvar listamaðurinn er í þeirri jöfnu. Því auðvitað væri ekkert listasafn ef það væri enginn listamaður. En hefur listamaðurinn eitthvað vald á listasafninu? Ef svo er ætti hann þá að hafa það?

Eiríkur Þorláksson ræðir um í grein sinni „Sýningarstefna Listasafns Reykjavíkur“, er birtist í Morgunblaðinu 1. mars 2003, hvert hlutverk listasafna er og fjallar þá um Listasafn Reykjavíkur í því ljósi. Hann fullyrðir að margir listamenn hafi kvartað yfir því að ákvarðanir um hvaða sýningar eru til sýnis séu hafðar í höndum forstöðumanns safnsins. Þessir listamenn vilja að það verði aftur leitað til þess fyrirkomulags sem var lagt af fyrir meira en átatug en þá voru ákveðnir salir listasafnsins leigðir út til listafólks í samræmi við umsóknir. Eiríkur segir að þetta skipulag sé ekki lengur notað hjá Listasafni Reykjavíkur heldur sé það forstöðumaðurinn sem sjái um að velja hvaða sýningar eru í sölunum.

Kunnugt er að Listasafn Reykjavíkur sér um menningarstarfsemi á Ásmundarsafni, Kjarvalsstöðum og í Hafnarhúsi.

„Elsti hluti safnsins eru Kjarvalsstaðir, sem voru opnaðir 1973. Frá upphafi starfseminnar á Kjarvalsstöðum var viðhöfð sú vinnuregla, að sýningar í húsinu voru ýmist haldnar á vegum húsráðenda - sem voru þá stjórn Kjarvalsstaða, síðar menningarmálanefnd, og fyrstu árin einnig Félag íslenskra myndlistarmanna - eða að listamenn gátu leigt sér aðstöðu í húsinu og sáu sjálfir um allt sem laut að sýningunum.“¹

Þannig er þessu ekki háttað í dag. Þessar breytingar þróuðust þegar menningarmálanefnd fór að standa fyrir öllum helstu sýningum safnsins og eftir að „faglega menntaður forstöðumaður“ eins og Eiríkur orðar það, var ráðinn til starfa árið 1988 fóru þessar breytingar að vera mun meira áberandi. 1992 lagði menningarnefndin tillögu til borgarráðs um að nefndin myndi alfarið sjá um þessi mál og var sú tillaga samþykkt.

„Þetta þýddi að það fyrirkomulag lagðist af fyrir meira en áratug að listamenn sæktu um sýningaraðstöðu á Kjarvalsstöðum. Þess í stað var ákveðið að bjóða listamönnum að sýna endurgjaldslaust, en það verkefni fól menningarmálanefnd í raun forstöðumanni safnsins. Í greinargerð með tillögunni var bent á að þessi breyting myndi stuðla að aukinni þjónustu við listamenn og gera þeim kleift að kynna list sína á sem bestan hátt.“²

En hvernig getur þetta aukið þjónustu við listamenn og gert þeim mögulegt að sýna list sína á sem bestan hátt, þegar það eru einungis útvaldir listamenn sem fá að sýna? Eins og Eiríkur segir þá eru ábendingar listamanna og hugmyndir enn mikilvægur þáttur í því hvaða sýningar eru til sýnis í safninu³ en með þessu fyrirkomulagi er meira skipulag á því hvað er sýnt og gæðin eru meiri. Þegar leigusýningar voru í safninu var það orðið þannig að aðeins var hægt að „verða við fjórðu hverri umsókn um leigu á sýningarsal, en margir listamenn töldu engu að síður að með því einu að sækja um hefðu þeir helgað sér rétt á sýningu á Kjarvalsstöðum, þó síðar yrði; það var komin upp biðraðamenning í sýningahaldi.“⁴ Þess vegna var hin leiðin talin heppilegri.

Eiríkur segir að þótt að forstöðumaður safnsins fái það vald að velja hvaða sýningar eru sýndar þá er safnið fyrst og fremst þjónustustofnun með hagsmuni listamanna í huga:

„Sem þjónustustofnun á sviði myndlistar má segja að safnið gegni tvíþættu hlutverki: annars vegar ber því að gera listaverk í eigu Reykjavíkurborgar sem best aðgengileg fyrir sem flesta, og hins vegar á það að efna til listsýninga sem gera borgarbúum og gestum kleift að fylgjast með því sem er að gerjast í myndlistinni á hverjum tíma“.⁵

Samkvæmt siðareglum ICOM er hlutverk safna eftirfarandi:

„Söfn eru stofnanir með fastan rekstur sem ekki eru reknar með ágóða heldur til þjónustu við samfélagið og til framgang þess, eru opnar almenningi og safna til sín viðhalda, rannsaka, miðla og sýna til skoðunar, menntunarauka eða ánægju það sem til vitnis er um fólk og umhverfi þess, hvort tveggja hið sýnilega og hið ósýnilega“.⁶

En grunnhugsun safna samkvæmt ICOM er:

„Söfnum ber sérstaklega skylda til að rækta menntunarþáttinn í starfi sínu og laða til sín safngesti úr því samfélagi, héraði eða samfélagshóp sem hvert safn þjónar. Samskipti við þetta samfélag og ræktarsemi við arfleifð þess er grundvallaratriði í menntunarhlutverki hvers safns“.⁷

Listasafn Reykjavíkur fylgir þessu vel eftir en á heimasíðu safnsins segir að „Listasafn Reykjavíkur sé framúrskarandi alþjóðlegur vettvangur myndlistar sem leggur áherslu á markvissa þjónustu við ólíka hópa og eftirsóknarverður viðkomustaður í daglegu lífi fólks“.⁸

Jafnframt segir að „val verka í safneign og til sýninga ráðist af listrænu gildi þeirra fyrst og fremst.“ Markmið safnsins séu að:

„sinna fræðslu, kynningu og útgáfu á þann hátt að nútímalist verði aðgengileg öllum. Að hlúa að rannsóknum og skráningu á listaverkum safnsins á þann hátt að safneignin geti þjónað menningarsögulegu hlutverki sínu til frambúðar. Að hafa gott eftirlit og umsjón með listaverkum á almannafæri í eigu borgarinnar svo þau haldi listrænu gildi sínu. Að sýna helstu stefnur og strauma í list samtímans og með því gera borgarbúar og öðrum gestum safnsins kleift að fylgjast með framsækinni íslenskri og alþjóðlegri myndlist.“⁹

Hvernig er þá farið að því þegar valin eru verk til sýnis? Fylgja stjórnendur safnanna ákveðnum reglum um þetta eða fá aðeins útvaldir listamenn að sýna? Samkvæmt Eiríki er almenn listaverkaeign safnsins oft uppistaða t.d í sumarsýningum og öðrum sérverkefnum. Þá er einnig boðið því sem Eiríkur kallar góðu listafólki, bæði erlendu sem innlendu að halda sýningar á safninu. Höfð eru ákveðin atriði í huga þegar valin eru verk eftir listamenn. Fyrir það fyrsta er safninu ætlað að bregða upp fjölbreyttri mynd af listalífinu t.d. með því að sýna ólíka miðla s.s. málverk, höggmyndir, innsetningar, ljósmyndir, gjörningar, byggingarlist eða hvað sem listamönnunum sjálfum dettur í hug. Í öðru lagi á að vera hægt að veita landsmönnum innsýn í það sem er að gerast fyrir utan landsteinana t.d. þá með því að bjóða erlendum listamönnum að sýna á safninu óháð því hvort sem það eru þekkt nöfn eða ungt fólk á uppleið. Að lokum segir Eiríkur að það ætti að: „velja til sýninga innlenda listamenn sem eru að gera mikilvæga hluti sem standast fyllilega samanburð við það sem er að gerast á alþjóðavettvangi.“¹⁰ Það eru s.s. listamenn á borð við Ólaf Elíasson, Ásmund Ásmundsson og Gjörningaklúbburinn svo eitthvað sé nefnt.

Það er því eflaust mjög erfitt að vera forstöðumaður safns og þurfa að takast á við það að velja hvaða listamenn fá að sýna í safninu og um leið styðja þá við bakið á listrænni sköpun „sem hefur burði til að verða veigamikill þáttur í íslensku listalífi“¹¹, enda er mikil gróska hér og að mínu mati er hún það mikil að það er eflaust erfitt fyrir safnið að vinna úr þessum hugmyndum því það komast nú ekki allir að sem vilja fá að sýna. Þannig er hlutverk forstöðumanns safnsins að takast á við þetta, þ.e. að velja hverjir fá að sýna. „Forstöðumaður safnsins tekur endanlegar ákvarðanir um sýningahald í Listasafni Reykjavíkur, enda er hann ábyrgur fyrir öllum rekstri þess“.¹² Hann hefur völdin á safninu en þó aðeins á þeim starfstíma sem hann hefur verið ráðinn, þegar hann lætur af störfum sér menningarmálanefnd um það að ráða nýjan aðila sem yfirmann safnsins.

Ég stend föst á því að það sé ekki hlutverk listasafns að velja hvað er fallegt og hvað er ljótt, og er sammála Eiríki í því að safnið á að vera staður þar sem ólíkir straumar og stefnur í samtímanum koma fyrir hvort sem þær eru innlendar eða alþjóðlegar.¹³ Safnið hýsir ólíkar skoðanir og sjónarmið sem listin getur vakið og miðlað í samfélaginu á hverjum tíma. „Þannig er eðlilegast að opinbert listasafn starfi nú á tímum - sem vettvangur ólíkra strauma og sjónarmiða í listinni, þannig að gestir þess geti kynnst sem mestu af þeirri ólgu, sem er að finna í samtímalist“¹⁴, fullyrðir Eiríkur.

Það er óhjákvæmilegt að trúa því að söfn sem fá fjárveitingar frá einkafyrirtækjum fari eftir þessu en Listasafn Reykjavíkur er rekið á almenningsforsendum líkt og Listasafn Íslands sem er borgað með skattpeningum almennings. Samt sem áður var SAMSON eignarhaldsfélag aðalstyrktaraðili Listasafns Íslands fyrir efnahagshrunið.¹⁵

Upp úr 1980 fór að bera á einmitt þessu, að einkafyrirtæki fóru að veita fjárveitingar til þess að styrkja söfn. Fyrirtækin voru farin að styrkja ákveðnar sýningar og þá fór starfsemin oft að snúast um það að fá sem flesta gesti í heimsókn. En einmitt eftir að SAMSON fór að veita fjárstuðning til Listasafns Íslands var frír aðgangur veittur að safninu.¹⁶ Þessir aðilar fóru að stækka starfsemi safnanna þ.e. að gera stærri og víða meiri sýningar sem fengu mikla athygli fjölmiðla Allt var orðið mun viðfangsmeira en áður. Listasafnið MOMA er farið að setja upp útibú um allan heim því starfsemin er orðin svo mikil. Listasafni Íslands vantar fleiri geymslur, gat SAMSON á sínum tíma ekki borgað undir þær? Þeir sem höfðu verið svo duglegir við að fjármagna listahátíðir og fleiri listviðburði.

Ljósmynd: Heiðar Eiríksson

Ef skoðað er Listasafn Háskóla Íslands má sjá að þar hefur ekki verið nægilegt fjármagn til þess að geyma verkin í geymslum og vegna takmörkunar á sýningarhúsnæði í HÍ hefur verið farin sú leið að hengja upp verkin á veggjum skólabygginganna. Að vísu er það verið mjög jákvætt að nemendur og starfsfólk fái að sjá verkin o.s.frv. En á Þjóðarbókhlöðunni er t.a.m verk eftir Helga Þorgils Friðjónsson hengt upp inni á salerni. Sennilega er það ekki heppilegasti staður til varðveislu á slíku verki, ekki síst vegna raka. En einmitt þetta er það sem listastofnanir hafa verið gagnrýndar fyrir, þær eru að farnar að fara í mun dýrari innkaup en áður tíðkaðist sem koma þá niður á annarri starfsemi t.d. fá varðveislumál oft að sitja á hakanum.

Benda má á að menntunarhlutverk safna er ekki eins og áður fyrr því það snýst allt orðið um heimsóknarfjölda, fjölmiðlaathygli og tölur. Akademískar sýningar hafa verið mjög á undanhaldi og allar rannsóknir og undirbúningur. Öll þessi starfsemi er farin að blandast mikið inn í starf listamannsins sjálfs¹⁷ t.d. í neyslusamfélaginu, almannarýminu sbr. verslunarmiðstöðvar. Viðskiptafræðileg reynsla er farin að koma mun meira inn í stjórnun safna en áður fyrr og farið er að ráða fólk í stjórnunarstöður sem fæst við tölur s.s. viðskiptafræðinga og hagfræðinga í stað t.d. fólks sem er menntað á sviði hugvísinda.¹⁸
Þetta getur líka verið öfugt en gamli Landsbankinn réði t.a.m Aðalstein Ingólfsson listfræðing til starfa hjá sér sem listrænan ráðunaut (sá um að leiðsögn á verkum Landsbankans). Allt þetta hefur áhrif á hvað listamenn eru farnir að beita sér að, þeir eru farnir að nota þessa þróun sem umfjöllunarefni. Munu listamenn breyta um viðfangsefni í verkum sínum og nota kreppuna sem efnivið í list sinni? Breytist fagurfræðin í verkunum ekki í takt við síbreytilegt samfélagsástand? Jú, eflaust, og mætti þar strax nefna sýningu ljósmyndarans Þorkels Þorkelssonar sem var til sýnis í Smáralind skömmu eftir hrun og kallaðist Íslenskir hryðjuverkamenn. Þar var efniviðurinn atburðarrásin þegar bresk stjórnvöld beittu hryðjuverkalögum gegn Íslendingum vegna Icesave reikninga þar í landi.

Það er nauðsynlegt fyrir listamenn að geta nýtt sér fjölmiðla ef þeir ætla að markaðssetja sig sbr. Þorkel og sýningu hans í Smáralind en fjallað var um sýningu hans í sjónvarpsfréttum RÚV. Fólk uppgötvaði þessa sýningu m.a. í gegnum fjölmiðlana. „Hneyksli eru svo sterkt afl í bresku pressunni, að svo virðist sem eina leiðin sem listamönnum í Bretlandi er opin til að fá athygli sé að gera eitthvað hneykslanlegt.“¹⁹ Þetta er hugmyndin sem Þorkell fæst við, hann tekur eitthvað heitt málefni og gerir úr því sýningu sem fær athygli fjölmiðla og þá nær það til safnanna. En eins og fyrr var getið er stefna stóru listasafnana þ.e. Listasafns Íslands og Listasafns Reykjavíkur að þjóna öllum almenningi, hlutverk þeirra er fyrst og fremst að sinna sýningargestum en ekki að vera bara geymslustofnanir eins og Listasafn Íslands var hér áður fyrr. Ef til vill þess vegna hefur ekki enn verið gerð stærri geymsla við Listasafn Íslands því safnið leggur sig fram við að höfða til almennings. Samt tel ég að aðsókn að söfnum hafi ekki bara aukist af því að það er ódýrt að heimsækja söfnin heldur hefur fólk, eins og Fríða Björk Ingvarsdóttir orðar það, „uppgötvað kraftinn sem felst í því að standa fyrir framan listaverk á safni og hugsa með sér; ég get hvergi upplifað þetta verk nema hér og nú. Sú reynsla er einstök og það er erfitt að öðlast hana öðruvísi því nánast allt sem við aðhöfumst er með einum eða öðrum hætti miðlað til okkar í gegnum einhvers konar millilið; tölvu, sjónvarp, hljómflutningstæki o.s.frv.“²⁰