Í sumarbyrjun lá leið mín í finnska sendiráðið á Túngötunni ásamt betri helmingnum. Tilefnið var kosning til Evrópuþings. Í biðröðinni fyrir utan kjörfund barst tal okkar að fjölda hinna finnsku fulltrúa á þinginu, en þeim hafði að sögn fækkað síðan í síðustu kosningum til Evrópuþings. Ólíkt því sem ég hafði talið helst fjöldi þingmanna sá sami þrátt fyrir stækkanir sambandsins og því fækkar þingmönnum flestra aðildarríkja við hverja stækkun sambandsins. Hinir nýju þingmenn bætast sumsé ekki við hópinn sem fyrir er; spilunum er einfaldlega skipt upp að nýju. Sem dæmigerður Íslendingur spurði ég í forundran hvers vegna ný ríki væru þá yfir höfuð samþykkt inn „á kostnað“ hinna eldri, ekki síst ef kandídatarnir væru hlutfallslega illa stæðir en fjölmennir. Svarið var einfalt: Jújú, við þekkjum fórnarkostnaðinn við hverja stækkun til austurs, en við viljum gefa þeim tækifæri til að njóta sömu valkosta og við hin. Og svo snerist þetta líka um hagræðið af því að lönd, sem lægju þétt við hlið hvers annars, færu eftir sömu löggjöf. Á meðan betri helmingurinn dvaldi inni í kjörklefa sat ég á bekk fyrir utan herbergið, blaðaði í finnsku tímariti um fyrirmyndar viðskiptahætti, og velti ég fyrir mér hvernig þetta allt saman myndi passa inn í hina íslensku heimsýn. Værum við jafn tilbúin að deila gæðum okkar með öðrum?
Show me the money?
Velta má fyrir sér hvort það skipti máli hvernig gæða er aflað í upphafi. Nær öll orðræða um þátttöku Íslands í ýmiskonar alþjóðasamstarfi hefur í gegnum tíðina litast af vörslu peningalegra hagsmuna. Stundum hagsmuna þjóðarbús en stundum hagsmuna smærri hóps. Þetta eru fjarri því að vera ný sannindi og í raun skiljanlegt. Innstreymi fjármagns í landið, hvort sem það hefur komið til af góðu eða illu, hefur gjarnan vísað á framfarir. Íslendingar högnuðust peningalega á seinni heimstyrjöld og höfðu fjárhagslegt bolmagn í að koma upp innviðum sjálfstæðs ríkis. Ennþá er sú kynslóð við völd sem upplifði beina tengingu á milli innspýtingu fjármuna í landið og stórbættra lífsgæða; ágætt dæmi er álverið í Straumsvík sem færði Hafnfirðingum nægilegar útsvarsgreiðslur til að malbika götur bæjarins. Ávinningurinn var áþreifanlegur fyrir samfélagið sem óð ekki lengur í rykskýi á þurrum og vindasömum dögum. Það sorglega við þetta er þó að hin gríðarlega áhersla á hagfelld alþjóðasamskipti hefur hamlað almennari og jafnvel heimspekilegri orðræðu um skyldur okkar og réttindi í alþjóðasamfélaginu. Umræða um alþjóðlegar skyldur er stimpluð sem „naive“ í besta falli, þjóðhættuleg í versta falli. Í hjarta okkar eru kannski ennþá ómalbikaðar götur í Hafnarfirðinum. Besta dæmið er auðvitað bannfærða umræðan um Ísland og Evrópusambandið sem losnaði úr viðjum bannhelgi þegar hún var orðin réttu megin við debet og kredit - og Ísland orðið eins konar niðursetningur í samfélagi þjóðanna. En, hvort sem er í botnlausum blankheitum eða rífandi uppgripum, eru virkilega engir aðrir hagsmunir jafn mikilvægir og þeir peningalegu? Skyldu aðrar þjóðir forgangsraða nákvæmlega eins og við? Ef ekki, hvers vegna?
Laumufarþegar og fullborgandi
Í fræðigreinum eins og hagfræði, samningatækni, sálarfræði og stjórnmálafræði er hugtakið free-rider, eða laumufarþegi, gjarnan notað yfir þá sem taka til sín umframskammt af sameiginlegum gæðum, ellegar leitast við að bera léttari byrðar þegar kemur að myndun eða framleiðslu þeirra. Enska heitið, free-rider, vísar til dæmigerðra aðstæða þar sem ferðalangur notar almenningsamgöngur en kemur sér hjá því að greiða fargjöldin. Ef meirihluti ferðalanga myndi velja þennan kost myndi kerfið ekki lengur standa undir sér. Þannig verður laumuferðamennska að samfélagslegu meini. Í Osló eru teknar stikk-prufur í lestarvögnum til að koma í veg fyrir að fólk noti kerfið án þess að greiða fyrir. Í Reykjavík byggjast almenningssamgöngur á staðgreiðslu hjá vagnstjóra eða framvísun miða/korts. Það að nýta sér reykvíska kerfið án þess að greiða fyrir myndi raunar krefjast einbeitts brotavilja en myndi ekki henda neinn af vangá. Fargjaldakerfi, sem byggði að mestu á trausti þess að farþegar greiddu fargjöld án sérstakrar eftirfylgni, myndi líklega ekki standa undir sér á landinu okkar. Af hverju virkar þetta þá ágætlega í Osló?
Myndir þú spara þér fargjaldið í strætó ef enginn gengi sérstaklega eftir því að það væri greitt?
Hvað ef allir myndu gera það?
Hver er ábyrgð einstaklingsins á samfélaginu?
Til er skemmtileg æfing sem gengur út á það láta einstaklinga innan hóps velja annað hvort töluna 1 eða 0. Í húfi er ákveðin fjárhæð í gjaldmiðli að eigin vali. Fjárhæð þessi hækkar í hlutfalli við þann fjölda sem velur töluna 1. Sá sem velur töluna 0 bætir ekki í það púkk sem hópurinn sem valdi töluna 1 safnar saman; hans val eykur ekki við grunnupphæðina. Hann fær þó alltaf þá fjárhæð sem 1-hópurinn hlýtur, auk þess að fá alltaf auka 50 einingar (eða bara kúlur). Skoðum dæmið aðeins nánar.
Munurinn á því að velja töluna 1 eða 0 er þannig einfaldur: Veljir þú töluna 1 ertu öruggur með ákveðna grunnupphæð. Því fleiri sem velja töluna 1, því hærri verður grunnupphæðin. Velji nær allur hópurinn töluna 1, utan eins eða tveggja einstaklinga, hagnast hinir síðarnefndu umtalsvert á meðan hinir geta einnig vel við unað. Velji hins vegar margir töluna 0 helst grunnupphæðin lág; hópurinn sem valdi 1 ber afar skarðan hlut frá borði. Velji allir töluna 0 fær enginn neitt.
Þegar þessi æfing var lögð fyrir í kennslustund í visthagfræði í Háskóla Íslands í september árið 2008 var niðurstaðan nokkuð áhugaverð. Í fyrstu umferð valdi um 25% hópsins töluna 0. Grunnupphæðin reyndist þannig helst til lág, og við tók nokkurra mínútna reikistefna þar sem meðlimir 1-hópsins reyndu að höfða til samfélagsvitundar meðlima o-hópsins. Í næstu umferð fækkaði nokkuð í 0-hópum. Aftur tóku við umleitanir. Í þriðju umferð voru aðeins þrír eftir í 0-hópnum, eða um 12% hópsins. Þeir stóðu allir fastir á sinni skoðun og báru ýmist við trú á valfrelsi einstaklings, hvatningu til að skara framúr, andúð á hjarðhugsun, eða eigin útreikningum á hámörkun samanlagðs arðs hópsins. Þetta þóttu allt ágætis rök og stóri hópurinn taldi sveigjanleika þennan og tolerans fyrir ólíkum skoðunum ágætis skipti fyrir ögn lægri heildarupphæð, yrði það raunin. Af 25 manna hóp völdu því 22 töluna 1 en 3 töluna 0. Grunnupphæðin var 88 kúlur (22 x 88 = 1936) og einstaklingarnir þrír fengu hver um sig 50 auka kúlur, þ.e. 138 kúlur (3 x 138 = 414). Hefðu allir valið töluna 1 hefði grunnupphæðin verið 100 kúlur og heildarupphæð hópsins verið 2500 kúlur (25 x 100). Í stað þess varð heildarupphæðin ögn lægri, eða 2350 kúlur (1936 + 414) - en í sárabætur svolítið rúm fyrir mannlegan margbreytileika.
Hefði dæmið snúist við, og 1-hópurinn aðeins skipað 3 meðlimi í stað 22, hefði heildarupphæðin verið mun lægri, eða 1400 kúlur (3 x 12 = 36 + 22 x 62 = 1364). Hlutfallslegur munur hefði hefði líka verið mun meiri; einstaklingar innan o-hópsins bæru nær þrefalt meira úr býtum en hinir.
Spurningin er því, lesandi góður, hvort myndir þú velja 1 eða 0?
Myndi þú kjósa að val þitt yrði val meirihlutans?