Hugleiðing um stöðu latínu í íslensku menntakerfi á 21. öld

Á þjóðhátíðardaginn, 17. júní síðastliðinn, var umfjöllun í Morgunblaðinu um fjölgun nemenda sem sækja um nám í framhaldsskólum miðað við fyrri ár. Einkum hefur umsóknum fjölgað í Menntaskólanum við Hamrahlíð og Menntaskólanum í Reykjavík og hafa þeir skólar fengið heimild til að taka við fleiri nemendum. Það vakti athygli mína að við greinina var mynd af kennslubókum í latínu og textinn undir myndinni: „Þeir sem vilja læra latínu þurfa að velja skóla við hæfi“ (Morgunblaðið, 17. júní 2009). Þarna er væntanlega verið að vísa til þess að MR er sá framhaldsskóli sem hefur haldið við hvað mestri latínukennslu með sérstakri fornmálabraut. Í dag er latína skyldugrein á málabraut í Menntaskólanum í Reykjavík og ljúka þar nemendur 16 einingum á fornmálabraut og 8 einingum á nýmálabraut. Latína er einnig skyldugrein á málabraut í Verzlunarskóla Íslands (nemendur ljúka 6 einingum) og á latínukjörsviði í Menntaskólanum við Sund (9 einingar). Latína er ekki skylda á málabraut í MH frekar en í öðrum áfangaskólum en hefur verið í boði af og til sem valgrein.

Síðastliðna önn, vorönn 2009, kenndi ég latínu í Menntaskólanum við Hamrahlíð. Nemendur áttu sjálfir frumkvæðið að því að latína var í boði sem valgrein og söfnuðu undirskriftum þar sem þeir óskuðu eftir því að fá að læra latínu. Það vakti töluverða athygli að svo margir nemendur (um 30 nemendur) skyldu vilja læra fornmálið. En hvað fær nemendur í íslenskum framhaldsskóla árið 2009 til að vilja læra latínu?

Í upphafi annar lagði ég óformlega könnun fyrir nemendur og spurði þá hvers vegna þeir hefðu valið að læra latínu. Ástæðurnar voru margvíslegar, flestir nefndu áhuga á tungumálum og orðsifjafræði og að þeir teldu að latínan væri góð undirstaða fyrir nám í nýmálum. Sumir töldu að latínan gæti gagnast þeim í háskólanámi síðar meir. Sagnfræðiáhugi, einkum á sögu Rómaveldis, skipti máli hjá nokkrum en aðrir völdu latínu af því að þeim fannst það spennandi að læra eitthvað sem fáir kynnu. Einhverjir nefndu að þeir vildu komast í hóp lærðra manna!

Latínunám og latínukunnátta hefur enda löngum verið tengd lærðum mönnum og á latínukennsla sér langa sögu hérlendis. Latína var kennd í latínuskólunum að Hólum og í Skálholti um aldir og þegar allt skólahald var flutt til Bessastaða 1805 og síðar til Reykjavíkur 1846, var latína áfram kennd sem ein helsta námsgreinin í Hinum lærða skóla, eins og hann var nefndur. Nám í latínuskólunum nægði til að hljóta prestsvígslu en með með tilkomu prestaskólans 1847 bættist við tveggja ára nám til þess geta hlotið slíkt embætti. Latína var tungumál menntamanna allt fram á 19. öld og má segja að þeir hafi þurft að vera jafnvígir á ritað mál á latínu og á íslensku. Latínunám þjálfaði einnig rökhugsun og málfræðiþekkingu nemenda og opnaði dyr að menningarheimi Rómverja og að upphafi bókmennta í Evrópu.

Latína hefur haft gríðarleg áhrif á það hvernig menn hugsa um og skilja málfræði og setningafræði tungumála. Þannig hefur málfræðiumfjöllun í kennslubókum í íslenskri málfræði löngum miðast við málfræðihugtök í latínu. Latínukennsla hafði einnig áhrif á það hvernig kennslu nýmála var háttað framan af, með aðaláherslu á málfræði og þýðingar. Vægi latínunnar minnkaði smám saman eftir því sem námsgreinar og námsbrautir menntaskólanna urðu fleiri. Aukið vægi nýmálanna og nýjar aðferðir við kennslu hafa haldist í hendur við aukin samskipti Íslands við aðrar þjóðir. Þó að latínan hafi vikið fyrir nýmálunum hélst hún inni sem skyldunám lengi vel á málabrautum í menntaskólunum en var að lokum felld niður. Það er skiljanlegt að nám í klassísku málunum, latínu og forngrísku, hafi vikið að mestu leyti fyrir nýmálunum. Sú hætta er þó til staðar að latína hverfi alfarið úr íslensku menntakerfi og muni þá myndast skarð í menntun þeirra sem leggja stund á hugvísindi. Meira að segja við Háskóla Íslands er staða latínunnar ekki trygg. Nemendur sem leggja stund á klassísk fræði, latínu og grísku, eru ekki margir. Forngríska hefur alltaf ákveðinn fjölda nemenda úr guðfræði auk þess nemendur í fornaldarheimspeki taka gjarnan forngrísku líka. Þannig er latína í meiri hættu en gríska þótt hún geti gagnast á mörgum sviðum.

Spyrja má hvernig nemendur geti útskrifast með B.A. gráðu í rómönsku málunum og ensku án þess að hafa lært undirstöðuatriði í latínu? Mælst er til þess að nemendur sem hefja nám í rómönskum málum í Háskóla Íslands taki latínunámskeið en latínuám ætti að vera skylda í námi í rómönsku málunum og jafnvel ensku og fleiri málum svo sem þýsku og dönsku á háskólastigi. Praktískt viðhorf til málanáms er ekki fullnægjandi, líka er nauðsynlegt að þekkja til þeirrar undirstöðu sem menning okkar og fræði byggjast á. Latínunám er góð undirstaða fyrir allt hugvísindanám og þá sér í lagi fyrir þá sem sérhæfa sig í tungumálum. Einnig má nefna að latína getur nýst í t.d. læknisfræði og lögfræði. Í mörgum erlendum háskólum er grunnkunnáttu í latínu krafist þegar sótt er um nám í ákveðnum greinum á sviði hugvísinda. Í því felst viðurkenning á því að latína og arfleifð hennar er óaðskiljanlegur hluti vestrænnar menningar.

Aðsókn nemenda að málbrautum í framhaldsskólum og menntaskólum á Íslandi hefur minnkað jafn og þétt. Ástæðan er eflaust sú að það þykir gagnlegra að leggja áherslu á vísindanám og halda öllum möguleikum opnum enda getur stúdent af náttúrufræðibraut allt eins ákveðið að hefja nám á hugvísindasviði Háskóla Íslands en málabrautarstúdent hefur ekki aðgang að raungreinum í Háskóla Íslands. Það væri æskilegt að sumar greinar á hugvísindasviði, til að mynda tungumálin, gerðu meiri forkröfur til stúdenta. Þannig stæðu þeir sem útskrifuðust af málabraut framhaldsskólanna betur að vígi en stúdentar af stærðfræðibraut sem vantaði þá einhvern grunn til að geta hafið nám í tungumálum.

Það ætti að gera meiri kröfur til nemenda á málabraut í framhaldsskólum. Það mætti gera með því að hafa latínu skyldugrein á málabraut og einnig einhvern sérstakan áfanga í málvísindum. Þegar öllu er á botninn hvolft ættu þeir sem valið hafa málabraut að hafa áhuga á tungumálum. Á náttúrufræðibraut eru ákveðnir skylduáfangar, þar á meðal grunnáfangar í efnafræði. Hví ekki að hafa latínu sem skyldugrein á málabraut þar sem þekking á orð- og orðstofnum latínu hjálpar til við annað tungumálanám og eykur skilning á uppbyggingu indóevrópskra mála? Kannski væri þannig hægt að breyta því að því er virðist almenna áliti að málabrautir séu verri en aðrar brautir með því að auka „akademískt“ gildi þeirra til jafnvægis við hina praktísku þætti tungumálanáms?