Hugleiðingar um umhverfisvakningu Íslendinga – fyrri hluti

Undanfarinn áratug hefur vakning orðið meðal Íslendinga hvað umhverfisvitund þeirra varðar. Þróun þessi er afar áhugaverð út frá umhverfismannfræðilegu sjónarhorni, enda um hraða breytingu að ræða sem virðist koma í kjölfar svipaðrar breytingar erlendis. Bandaríski mannfræðingurinn Emilio Moran hefur bent á að seinustu fimm áratugina hafa tengsl okkar Vesturlandabúa við náttúruna gjörbreyst og að á sama tíma ógnar lífsmynstur okkar sjálfbærni jarðarinnar æ meira. Við færumst sífellt fjær náttúrunni samtímis því sem við virðumst verða enn sannfærari um að auðlindir þessarar einu jarðar okkar séu ótæmandi – að minnsta kosti virðist hegðun iðnaðarins og almennings bera vitni um slíka vissu. Þó er raunin allt önnur – við eigum bara þessa einu jörð og við sem hana byggjum verðum að geta látið okkur hana nægja. Sú staðreynd er síður en svo ný af nálinni og sífellt stækkandi hópur jarðarbúa er sér meðvitaður um hana. Bandaríkjamenn hafa löngum verið taldir fremstir í flokki hvað umhverfisvernd varðar og árið 1995 skilgreindu um sjötíu og fimm prósent Bandaríkjamanna sjálfa sig sem umhverfisverndarsinna meðan Íslendingar hafa verið töluverðir eftirbátar nágrannaríkjanna hvað þessi mál varðar, þó rannsóknir bendi til þess að það sé að breytast. Í hugleiðingu þessari er ætlunin að líta til þess hvernig umhverfisvitund þjóðarinnar hefur þróast og breyst í takt við tíðarandann undanfarin ár, með sérstakri áherslu á hvalveiðar, sjálfstæðisbaráttu Íslendinga og mótmælahegðun landans.

Hvalveiðar, sjálfstæðisbaráttan og Eyjabakkar
Fjölmargir mannfræðingar hafa bent á tengslin milli náttúrunnar og samfélags mannanna, sem eru virk í báðar áttir, þó hugmyndafræði nútímans – og þá sérstaklega hugmyndafræði módernismans – virðist á stundum reyna að setja skörp skil þar í milli. Rúm hálf öld er liðin síðan Julian Steward skrifaði um menningarvistfræði, eða cultural ecology á ensku, og taldi hann að ef við lítum heildstætt á málið þá séu allar hliðar menningar þjóða háðar hverri annarri innbyrðis. Það er að segja, að allir hlutar menningarinnar (og þar með þjóðfélagsins í heild sinni að náttúrunni meðtalinni) eru innbyrðis tengdir. Viðhorf Stewards gekk gegn almennu viðhorfi módernismans sem var um það bil að ná hámarki þegar hann skrifaði grein sína og sem setti skörp skil á milli mannsins og náttúrunnar. Kanadíski mannfræðingurinn Anne Brydon bendir á þessa staðreynd þegar hún bendir á að „[n]útíminn hefur aðgreint menningu og náttúru í bága við hina raunverulegu samþættingu þeirra. Manneskjur eru menning og náttúra í einu.“ Ef við beitum þessari hugsun þegar kemur að umhverfisvitund Íslendinga er ljóst að íbúar þessarar eyju í Norður-Atlantshafi, sem hafa um aldaraðir verið háðir óblíðri náttúrunni hvað varðar afkomu og lífsviðurværi, hljóta að vera meðvitaðir um náttúruna. Annað er ekki hægt þar sem náttúran hefur í ríflega eitt þúsund ár átt svo gríðarstóran þátt í lífi Íslendinga. En þegar við bætum módernísku viðhorfi ofan á – það er að segja þeirri trú að náttúran sé í raun eingöngu til staðar svo maðurinn geti beislað hana og tamið – er ekki að undra að Íslendingar hafi til skammst tíma verið meðvitaðri en margar aðrar þjóðir um hagnýta notkun náttúrunnar, þar sem fámennið hér getur gefið þá (fals?)trú að nægt sé landrýmið og auðlindirnar. Til viðbótar kemur tiltölulega nýtilkomin hagsæld þjóðarinnar og fé til framkvæmda og þó ekki sé ætlunin að fara frekar út í þá sálma hér, er ljóst að Marshall hjálpin eftir síðari heimstyrjöldina og aukin velmegun vakti þá von í þjóðarsálinni að hægt væri að sækja mun meira en forfeður okkar nokkurn tímann gátu sótt til þessarar náttúru sem hefur mótað okkur og meitlað í tímanna rás.

Umhverfisvernd eða sjálfstæðisbaráttuhugmyndir?
Því er ekki að undra að þróun umhverfisvitundar á Íslandi hafi verið á nokkuð annan hátt en í fjölmennari ríkjum heims, þar sem landrýmið er minna og lengra síðan fólk byggði bókstaflega allt sitt á duttlungum náttúrunnar. Athyglisvert hlýtur þó að teljast hvernig umhverfisvitund og hugmyndir Íslendinga um umhverfisvernd hefur verið nátengd sjálfstæðisbaráttuhugmyndum þjóðarinnar. Í greininni Náttúran, mótmæli og nútíminn sem birt var árið 2001 í TMM, benti Brydon á að „[þ]jóðernissinnuð varnarhyggjan sem spratt upp gegn alþjóðlegum hvalfriðunarsinnum mótar enn í dag skilning Íslendinga á umhverfismálum.“ Í grein sinni rekur hún hvernig hún telur að fjölmiðlar og yfirvöld eigi stærsta sök á því að Íslendingar litu á hvalfriðunarsinna sem útlenska, tilfinningasama borgarbúa sem voru „úr öllum tengslum við náttúruna“ og að þar til „umræðan um Eyjabakka og Fljótsdalsvirkjun kom til sögunnar hafi ekkert hvatt Íslendinga beint til umhverfisverndartengdra mótmæla.“ Hún bætir við: „Sennilega hefur hvalveiðiumræðan tafið fyrir því að á Íslandi þróaðist náttúruverndarhreyfing sem gæti mótað ný viðhorf til sambands manns og náttúru“ því „ómögulegt reyndist að ræða af skynsemi um hinn margbrotna umhverfisþátt sem liggur að baki hvalveiðimálinu.“

Á málþingi sem haldið var vorið 2006 um bók Andra Snæs Magnasonar, Draumalandið, fjallaði Magnús Árni Magnússon á svipuðum nótum um viðhorf Íslendinga og benti á að þjóðernishyggjan er í raun mun eldri en Brydon vill vera láta og byggir á tiltölulega nýafstaðinni sjálfstæðisbaráttu okkar og stjórnarslitum við Danaveldi. Þar af leiðandi eiga baráttumál sem tengd eru sjálfstæði þjóðarinnar greiðari aðgang að kviku þjóðarinnar. Hann segir:

Magnús Árni bætir við:

Þó virðist skjóta skökku við að þessari óttavæðingu er oftar beint gegn erlendum umhverfissinnum frekar en erlendum stórfyrirtækjum. Slík er þó raunin og bendir Brydon á að Landsvirkjun og Afl fyrir Austurland hafi svarað allri gagnrýni á fyrirhugaða Fjóltsdalsvirkjun og Eyjabakka með sams konar þjóðernisrökum og notuð höfðu verið við gagnrýni erlendra hvalveiðiandstæðinga. Það er að segja, vísað var til sjálfstæðis þjóðarinnar og gagnrýnendur voru sakaðir um að „taka náttúruna fram yfir fólk og vera tilfinningasamir og óskynsamir.“ Brydon var ekki ein um að taka eftir þessu, og í bók Andra Snæs, sem vakti verðskuldaða athygli og hristi upp í þjóðarsálinni hvað stóriðjustefnu yfirvalda og náttúruvernd varðar, vitnar höfundur í Friðrik Sóphusson forstjóra Landsvirkjunar sem sagði „Náttúruverndarsamtök Íslands vera handbendi útlendinga og vinna gegn íslenskum hagsmunum.“

Hagsmunir hverra?
En hverjir voru hagsmunir Íslendinga? Ef marka má viðbrögð þjóðarinnar við ákvörðun yfirvalda um fyrirhugaða Fljótsdalsvirkjun, sem hefði sökkt Eyjabökkum, samræmdust hagsmunir þjóðarinnar síður en svo hagsmunum yfirvalda. Enda er ofangreind umræða um Eyjabakka og Fljótsdalsvirkjun, sem náði hámarki um aldamótin, afar áhugaverð út af fyrir sig, því líkt og Brydon og Magnús Árni benda á var það í fyrsta sinn sem stór hluti þjóðarinnar sameinaðist í andmælum gegn fyrirhuguðum áætlunum stjórnvalda um framkvæmdir í náttúru landsins. Í doktorsritgerð sinni bendir Þorvarður Árnason einnig á þá gríðarlegu vakningu sem tengdist Eyjabökkum og þá fyrirhugaðri virkjun þar og sem síðan hélt áfram eftir að stjórnvöld hættu við Fljótsdalsvirkjun og ákváðu í staðinn að virkja við Kárahnjúka. Mótmælunum¹ linnti ekki, en án árangurs – Kárahnjúkavirkjun var keyrð í gegn og Fjarðaál opnað. Segir Þorvarður að hagkerfisleg og þjóðfélagsleg áhrif Kárahnjúkavirkjunar séu enn gagnrýnd mikið og jákvæð áhrif þeirra séu mjög dregin í efa, sérstaklega í ljósi sjálfbærrar þróunar, og ekki er ólíklegt að þessar efasemdir landsmanna hafi vaxið enn meir við hrun efnahagskerfisins síðastliðið haust.

Atburðir síðasta áratugs hafa greinilega vakið íslensku þjóðina til vitundar um að stefna stjórnvalda þegar kemur að fullnýtingu (eða því sem næst) auðlinda landsins og ívilnanir til erlendra stórfyrirtækja séu hugsanlega ekki þjóðinni í hag, rétt eins og hvalveiðarnar hafa haft gríðarlega neikvæð áhrif á ímynd Íslands á erlendum vettvangi og að hagsmunir fáeinna hvalveiðimanna (eða eins og Brydon kallar það, „efnahagsleg[ir] hagsmun[ir] Kristjáns Loftssonar og Hvals hf“) eigi hugsanlega ekki samleið með hagsmunum heillrar þjóðar sem byggir sífellt stærri hlut afkomu sinnar á erlendum ferðamannaiðnaði.

Af ofangreindu má vera ljóst að umræðan hefur verið að færast yfir í gagnrýnari þjóðfélagsumræðu og meiri vitund almennings um náttúru landsins á sama tíma og álit íslensku þjóðarinnar á umhverfisvernd og umhverfisverndarsinnum hefur færst frá því að vera nátengt úreltri sjálfstæðisbaráttu og hvalveiðum og yfir í djúpstæða löngun til að vernda óbyggðir landsins.

Seinni hluti þessarar greinar mun birtast hér á Hugsandi þann 30. apríl 2009.

Seinni hluti þessarar greinar