Hugleiðingar um umhverfisvakningu Íslendinga – seinni hluti

Mótmæli og birtingarform mótmæla almennings hafa breyst í tengslum við Eyjabakka og Fljótsdalsvirkjun og síðar Kárahnjúkavirkjun. Engin þurrð var á mótmælum vegna beggja virkjananna og sló hver annarri við hvað fjölda þátttakenda varðaði. Árið 2000 rituðu ríflega fjörutíu og fimm þúsund íslenskir ríkisborgarar nafn sitt á undirskriftalista til að krefjast þess að fram færi lögformlegt mat á umhverfisáhrifum Fljótsdalsvirkjunar en aldrei áður hafði nokkurt mál tengt umhverfinu hlotið jafn víðtækan stuðning á Íslandi. Yfirvöld féllu frá áformum um þá virkjun og réðust í Kárahnjúkavirkjun í staðinn, en þó engin leið sé að setja tölu á hversu margir landsmenn voru mótfallnir virkjanaframkvæmdunum og atgengi yfirvalda í stóriðjumálum öllum, er ljóst að fjöldi þeirra var stór.

Sex árum eftir að undirskriftasöfnunin fór fram gengu nær fimmtán þúsund manns niður Laugaveginn, með Vigdísi Finnbogadóttur fyrrverandi forsteta og Ómar Ragnarsson fréttamann í broddi fylkingar, og mótmæltu bæði Kárahnjúkavirkjun og ekki síður virkjunar-og stóriðjustefnu stjórnvalda. Vert er að benda á að engan veginn er hægt að segja að allir þeir sem mótmæltu aðgerðum Landsvirkjunar hafi verið á móti virkjunum – fjöldi manns var einfaldlega á móti því hvernig stjórnvöld og Landsvirkjun höfðu staðið að framkvæmdunum öllum allt frá því að upphaflega hugmyndin um að sökkva Eyjabökkum undir miðlunarlón kom fyrst fram á sjónarsvið almennings, og voru andsnúnir því sem blaðakonan Steinunn Ásmundsdóttir kallar:

Til viðbótar hefur fólk gagnrýnt tilboðsferli virkjunarinnar, kaup og aðbúnað erlenda vinnufólksins, bætur til landeiganda vegna vatnsréttinda og svo mætti lengi telja. Í raun má skipta myndbirtingu mótmælanna í tvennt – annars vegar fóru fram það sem kalla má hefðbundin íslensk mótmæli, þar sem ótal manns skrifuðu greinar í blöð og hinir róttækari mættu á skipulagða mótmælafundi. Hins vegar er um að ræða róttækari aðgerðir sem minna meira á mótmæli erlendis og fela í sér atburði svo sem þegar mótmælendur hlekkjuðu sig við vinnuvélar eða reyndu með beinum aðgerðum að stoppa framkvæmdir. Eyjabakkagjörningur fellur einnig undir þá skilgreiningu, þegar 130 manns frömdu gjörning á hálendinu haustið 1999 með það í huga að vernda landið. Þessi síðari tegund mótmæla virðist hafa haft meiri áhrif en margan grunaði meðan á þeim stóð. Í viðtali sem birt var á þessu ári í Fréttablaðinu eftir hrun efnahagskerfisins í fyrrahaust benti Gísli Jökull Gíslason ritstjóri Lögreglublaðsins á að „ný tegund mótmæla, sem einkennist af beinum aðgerðum, er komin til að vera.“ Gísli Jökull telur að mótmæli þessi, sem áttu sér stað um allt land í kjölfar efnahagshrunsins, eigi rætur sínar að rekja til mótmæla við Kárahnjúkavirkjun árið 2005 og segir að mótmælahegðun Íslendinga hafi breyst eftir að hópur erlendra „atvinnumótmælenda blandaðist íslenskum mótmælendum“ og að „[a]ðgerðarsinnar vilji vissulega láta hafa mikið fyrir sér, en þeir séu ekki þekktir fyrir að skemma og eyðileggja.“ Gísli Jökull segir þennan hóp mótmælenda ekki ofbeldissinnaðan, heldur má draga þá ályktun af orðum hans að Íslendingar hafi uppgötvað að beinar aðgerðir séu áhrifaríkari en hin eldri hefðbundnu íslensku mótmæli, sem einkenndust af „mótmælastöðu við sendiráð.“ Með öðrum orðum þá telur Gísli Jökull að umhverfismiðuðu mótmælin við Kárahnjúka hafi haft víðtæk áhrif á samfélagið í heild sinni – þau hafi kennt landanum að róttækari aðgerðir kalli fram viðbrögð.

En til vibótar má segja að engu líkara sé en að komið sé að ákveðnum kaflaskiptum hvað varðar náttúru og þjóðfélag á Íslandi – eins og þjóðin sé um það bil að hætta tvíhyggjunni sem einkenndi módernismann og sé farin að greina betur samverkandi og tvíhliða áhrif náttúrunnar á þjóðfélagið og þjóðfélagsins á náttúruna. Slík þróun er í samræmi við það sem hefur verið að gerast annars staðar í heiminum, þar sem að á sama tíma og menningarsamfélög yfirgefa módernismann hverfur einnig tvíhyggjan sem aðskilur náttúruna frá menningarsamfélagi mannana. Líkt og mannfræðingurinn Gísli Pálsson skýrir í grein sinni Nature/Culture fylgdi sú hugsun módernismanum, sem til skamms tíma hefur ríkt meðal vestrænna þjóða, að maðurinn væri aðskilinn frá náttúrunni. Þessi tvíhyggja, líkt og Gísli bendir á, hefur erfiðað úrlausn umhverfisvanda heimsins þar sem hún bæði byrgir sýn okkar á þann raunverulega vanda sem við stöndum frammi fyrir, sem og þær breytingar sem nauðsynlegar eru hvað varðar tengsl manna og náttúru. Þegar tvíhyggjan hverfur – og Íslendingar fara að sjá sjálfa sig og menningu sína sem hluta af náttúrunni og náttúruna sem hluta af íslenskri menningu – má gera ráð fyrir að íslenska þjóðin muni getað lifað á sjálfbærari hátt í sátt og samlyndi við óblíða og stórbrotna náttúruna sem mótað hefur okkur. Hér er freistandi að vitna í Bruno Latour þegar hann segir að um leið og fólki finnst staðreyndir og gildi, sem og fólk og dýr, vera samtvinnuð, þá hafi það alfarið yfirgefið módernismann og þá hugsun sem einkennir hann. „Við það að hætta að vera módern, þá erum við aftur orðin venjulegt fólk,“ segir hann. Með öðrum orðum, þegar módernisminn ríkir ekki lengur, getur mannfólkið – og íslenska þjóðin þar með talin – aftur orðið hluti af lífríkinu sem við búum í, jörðinni.

Áhugaverðir tímar
Augljóst má vera að breytt afstaða Íslendinga til hvalveiða, náttúruverndar, stóriðjustefnu stjórnvalda og mótmæla beri vitni um aukna umhverfisvitund þjóðarinnar. Auk þess er óhætt að draga þá ályktun að Íslendingar vilji að ráðamenn hlusti nánar á almenning en oft hefur áður verið raunin, þeir krefjast meiri athygli og þar af leiðandi hefur birtingarmynd umhverfisvitundar þjóðarinnar tekið stakkaskiptum. Slík breyting tekur þó sinn tíma og þó hún sé hægt og bítandi að vinna á er margt vígið enn óunnið. Tiltölulega fáar rannsóknir hafa verið gerðar á umhverfisvitund þjóðarinnar, og af þeim sem gerðar hafa verið eru fáar sambærilegar því mælikvarðar þeirra eru ólíkir. Áðurnefndur Þorvarður gerði hins vegar ítarlega megindlega póstlistakönnun á umhverfisvitund þjóðarinnar árið 2003 þar sem fram kom að þó vitund þjóðarinnar sé nokkuð há miðað við nágrannaþjóðir okkar, þá skortir enn á hvað varðar almennan skilning á hvernig best er að draga úr neikvæðum áhrifum einstaklingsins á umhverfið. Sem dæmi má nefna að Íslendingar virðast vita lítið um vottuð umhverfismerki, og á meðan mikill meirihluti, eða 62,2 prósent þátttakenda, sögðust spara rafmagn eftir fremsta megni á heimili sínu þá reyndu eingöngu 14,7 prósent að draga úr óþarfa keyrslu ökutækja sinna. Vert er að undirstrika orðið óþarfa hér, sem gefur til kynna að ekki er um að ræða nauðsynlegan akstur. Varla þarf að taka fram að rafmagn á Íslandi er mestmegnis unnið á umhverfisvænan hátt – það er að segja, úr vatnsaflsvirkjunum sem menga lítið sem ekkert eftir að uppbyggingu þeirra lýkur – meðan fæstir Íslendingar aka um á rafmagnsbílum. Þvert á móti ekur mikill meirihluti landsmanna um á bílum sem brenna jarðefnaeldsneyti og menga því mikið, og til viðbótar er vert að geta þess að bílaeign landsmanna er hlutfallslega ein sú mesta í heimi. Einnig verður að segjast að það hamlar okkur hversu fá við erum – kunnugt er til dæmis að þegar mat á umhverfisáhrifum Hellisheiðarvirkjunar var samþykkt árið 2005 bárust eingöngu þrjár athugasemdir. Engu líkara var en að ákveðin mettun í áhyggjum yfir áhrifum stórra virkjana hefði orðið meðal almennings, sem hugsanlega var of fámennur til að halda dampinum eftir Kárahnjúkavirkjun. En kannski liggur skýringin einfaldlega í því að fólk áttaði sig ekki á stærð virkjaninnar eða áhrifum hennar á umhverfið, enda hafa jarðvarmavirkjanir hlotið mun minni umfjöllun í fjölmiðlum en risavatnsaflsvirkjanirnar á hálendinu – sú sem fallið var frá og sú sem byggð var. En þrátt fyrir lítinn áhuga á Hellisheiðarvirkjun á sínum tíma er ljóst að áhugi Íslendinga hvað varðar umhverfisvernd og andúð þeirra á offari yfirvalda þegar kemur að virkjunum hafði ekki dvínað ef marka má viðbrögðin við Bitruvirkjun, þegar sex hundruð og sextíu athugasemdir bárust, eða fleiri en nokkurn tímann áður. Því má gera því skóna að áhuginn á umhverfisvernd hafi ekki dvínað, þrátt fyrir tímabundna lægð þegar kom að byggingu Hellisheiðarvirkjunar. Í áranna rás hafa Íslendingar sannað sig sem það sem kalla má ‚eftirhermuþjóð‘, þar sem áveðinn hlutur kemst í tísku og flestir vilja þá eignast hann líka. Sem dæmi má nefna minkabúin, refabúin, fiskeldi, skuttogara og upp á síðkastið, álver, og velta má fyrir sér hvort hið sama sé nú að eiga sér stað með umhverfisvernd – að hún sé að verða eins konar tískuvara sem almenningur tekur opnum örmum.

En að öllu gamni slepptu er ljóst að sumt í íslensku þjóðarsálinni hefur ekki breyst, og er það vel. Rétt er að vitna í Brydon hvað það varðar: „Náttúran og sagan hafa löngum verið grundvöllur menningar og táknkerfa sem íslenska þjóðin notar til að skilgreina sjálfa sig.“ Hún ritaði grein sína fyrir hrun efnahagskerfisins, og sagði þá að „[n]ú á tímum er allt sem fellur ekki að efnahagslegri rökfærslu og gróðasjónarmiðum, sem kapítalisminn byggist á, álitið einkennilegt og jafnvel hættulegt.“ Ekki er ólíklegt að þetta sjónarmið hafi fallið um sjálft sig síðasta haust og ný hugmyndafræði sé að rísa. Við höfum lagt módernismann að baki og svo aftur sé vitnað í Latour, erum orðin „venjulegar manneskjur á ný,“ og til viðbótar höfum við jafnframt orðið vitni að falli nýfrjálshyggjunnar. Hvað sú reynsla mun leiða til getur framtíðin ein sagt til um, en gera má því skæðin að auk þess að vera orðnar „venjulegar manneskjur“ þá muni virðing okkar gagnvart landinu sem fæðir okkur aukast og græðgin eftir skammtímagróða risavirkjana og erlendra stóriðju smám saman líða undir lok. Að minnsta kosti getum við vonað að umhverfisvitund Íslendinga sé farin að vaxa á ný og að með því að skilja módernismann, auk nýfrjálshyggjunnar, að baki, verði íslenska þjóðin meðvitaðri um raunverulega stöðu okkar hvað þessa einu jörð okkar varðar – að sjálfbærni er eina leiðin fyrir mannfólkið til að lifa af.

Fyrri hluti þessarar greinar