Hugleiðingar um útskorin íslensk horn

Munsturhornið frá 16. öld (Ljósm. Albína Hulda Pálsdóttir)

Þjóðminjasafnið opnaði sýninguna „Guðvelkomnir, góðir vinir! Útskorin íslensk horn“ í Bogasal safnsins 11. febrúar síðastliðinn. Gefin var út sýningarskrá með sama nafni þar sem finna má ítarlegri upplýsingar um hornin og sögu þeirra en þær sem birtast á sýningunni (Lilja Árnadóttir, 2011). Á sýningunni má finna 20 af þeim 38 íslensku útskornu hornum sem þekkt eru. Fyrir mátti sjá sex útskorin horn á grunnsýningu Þjóðminjasafnsins en tvö þeirra eru nú á hornasýningunni og er þetta í fyrsta skipti sem svo mörg útskorin íslensk horn eru saman komin á einni sýningu (Lilja Árnadóttir, 2011, bls. 10; Margrét Hallgrímsdóttir, 2011, bls. 8).

Í tilefni sýningarinnar hélt Lilja Árnadóttir munastjóri Þjóðminjasafnsins og sýningarstjóri sýningarinnar fyrirlestur um sýninguna 15. febrúar 2011. Þar fjallaði hún um tilurð sýningarinnar og tók saman rannsóknir um útskorin íslensk horn. Ber þar helst að nefna bók dr. Ellen Marie Magerøy en niðurstöður rannsókna hennar eru grundvöllur sýningarinnar (Magerøy, 2000). Lilja fjallaði einnig stuttlega um notkun hornanna og þá sem höfðu efni á svo glæsilegum gripum. Talið er að hornin hafi verið skorin af útskurðarmeisturum í klaustrum og biskupsstólum á Íslandi (Lilja Árnadóttir, 2011, bls. 16). Fornleifarannsóknirnar sem fram hafa farið íslenskum klaustrum og biskupsstólum undanfarinn áratug geta því mögulega varpað frekara ljósi á sögu hornanna.

Sýningin á hornunum er eins og áður sagði í Bogasal safnsins. Hornunum er stillt upp í nokkrum glerskápum, óreglulega um allan salinn. Eitt til þrjú horn eru í hverjum skáp og á veggjum hanga upplýsingar um hvert horn fyrir sig. Uppsetning sýningarinnar er einföld og gerir það að verkum að auðvelt er að skoða hvert horn frá öllum hliðum og útskurðurinn nýtur sín sérstaklega vel við þessar aðstæður. Hornin eru fjölbreytilega að stærð, lögun og skreytingarnar mismunandi þó greina megi einkenni íslensks útskurðar ef vel er að gáð (Lilja Árnadóttir, 2011). Hverju horni eru gerð ágæt skil á textaspjöldunum á sýningunni og í sýningarskránni. Þó má gagnrýna hversu langt er frá hverju horni að textalýsingu þess, en þær eru á veggjum salarins. Þetta gerir sýningargestum erfitt um vik að bera saman mismunandi horn með hliðsjón af því sem segir í textanum. Það er líka miður að eru hornin sem eru á grunnsýningu safnsins en ekki í Bogasalnum eru ekki með í umfjöllun í bókinni en betur hefði farið á því að hafa þau með í sýningarskránni að mínu mati. Það hefði líka verið skemmtilegt að sjá teikningar af skreytingunum á einhverjum hornanna með skýringum til þess að auðveldara væri að glöggva sig á útskurðinum og viðfangsefni hans. Heilt á litið er sýningin þó vel heppnuð og falleg á að líta í einfaldleika sínum. Greinilegt er að við uppsetningu sýningarinnar hefur verið ákveðið að láta fegurð útskurðarins njóta sín til fulls og það tekst.

Lögun og litur horna er breytilegur eftir tegund, aldri og kyni nautgripsins (MacGregor, 1985, bls. 20; Reitz og Wing, 2008, bls. 179). Í sýningarskránni er mjög stuttlega komið inn á hvaðan efniviðurinn í hornin er kominn. Nefnt er að stærstu hornin komi frá sunnanverðri Evrópu en einnig að minni horn af nautgripum frá Norður-Evrópu hafi líka verið notuð (Lilja Árnadóttir, 2011, bls. 15). Getið er um tvö málmbent hrútshorn frá Skálholti sem talin eru af norskum hrútum en ekki eru gefnar upp neinar ástæður fyrir þessari ályktun (Lilja Árnadóttir, 2011, bls. 15). Gaman hefði verið að fjallað væri meira um hráefnið sem hornin eru gerð úr og hvaðan það kemur.

Frelsarahornið (t.v.) og Horn hinna tveggja konunga, bæði frá 17. öld (Ljóms. Albína Hulda Pálsdóttir)

Ástæðuna fyrir þessari litlu umfjöllun um uppruna hráefnisins má líklega rekja til þess að Ellen Marie Magerøy gefur hráefninu lítinn gaum í sínum rannsóknum. Hún nefnir að stærstu hornin séu líklega af Evrópu vísund (Bison bonasus) eða úruxa (Bos primigenius). Þessi horn hafi verði flutt frá sunnanverðri Evrópu til Íslands sem hráefni (Magerøy, 2000, bls. 4). Í þessu samhengi má nefna sagaðan og unnin bút af hjartarhorni sem fannst í fasa II (1500-1800 AD) frá Alþingisreit. Þar sem hjartardýr finnast ekki á Íslandi og ekki er um fullunnin grip að ræða er greinilegt að um er ræða innflutt hráefni til frekari vinnslu. (Albína Hulda Pálsdóttir, 2010, bls. 54, 57-58). Stærri hornin hafa líklega verið nokkuð verðmætt hráefni og ekki á allra færi að kaupa þau, enda falla bara til tvö horn frá hverri skepnu og horn vaxa ekki aftur ef þau eru fjarlægð (Lilja Árnadóttir, 2011, bls. 18; Lyman, 1994, bls. 81).

Magerøy telur þó að horn af nautgripum (Bos taurus) hafi verið algengasta hráefnið en fjallar ekki frekar um hvort þau séu af íslenskum nautgripum eða innflutt horn af stærri tegundum nautgripa sem finnast á meginlandi Evrópu (Magerøy, 1987, bls. 8; 2000, bls. 4). Talið er að fram á 17. öld hafi megnið af unnum hornum í Evrópu komið af skepnum úr næsta nágrenni við vinnsluna sem styður við þá hugmynd að mögulegt sé að einhver hornanna gætu verið af íslenskum nautgripum (MacGregor, 1985, bls. 42). Í skránni í bók Magerøy yfir þekkt íslensk útskorin horn þar sem hverju horni og sögu þess er lýst fyrir sig er ekki getið um af hvaða tegund eða hvaðan hvert horn er komið (Magerøy, 2000, bls. 120-164).

Öruggt er að mörg útskornu hornanna hljóta vegna stærðar sinnar og lögunar að vera innflutt. Nokkur minni hornanna gætu þó mögulega verið af íslenskum nautgripum þegar horft er til stærðar og lögunar þeirra. Rannsóknir á dýrabeinum frá Skálholti benda til þess að þar hafi verið gerðar tilraunir með innflutning á nýrri tegund nautgripa frá meginlandi Evrópu á 18. öld (Hambrecht, 2009, bls. 8; Hambrecht, Kuchar, Pálsdóttir, og Woollet, 2006, bls. 6). Þar var reyndar um að ræða innflutning á nautgripum sem ekki höfðu horn en ekkert mælir á móti því að nautgripir af tegundum með horn sem voru stór og heppileg til útskurðar hafi verið fluttir inn til ræktunar á Íslandi fyrir þann tíma (Hambrecht, 2009, bls. 8; Hambrecht o.fl., 2006, bls. 6).

Ummerki um verkun og vinnslu bæði sauðfjár og nautgripahorna hafa fundist í fornleifauppgröftum á Alþingisreit, Skriðuklaustri, Hofstöðum og Gásum svo nokkur dæmi séu nefnd (Albína Hulda Pálsdóttir, 2010, bls. 74; Hamilton-Dyer, 2010, bls. 13; Albína Hulda Pálsdóttir, 2011; McGovern, 2009, bls. 239-240; Harrison, Roberts, og Adderley, 2008, bls. 115; Harrison, 2005, bls. 5, 26-27). Miðað við hve algengt er að finna horn með ummerki um verkun í íslenskum fornleifauppgröftum er líklegt að einhver útskornu hornanna á sýningunni í Þjóðminjasafninu séu af íslensku búfé. Mælingar á nautgripahornum sem fundust í víkingaaldarlögum á Hofstöðum í Mývatnssveit sýna að stærstu íslensku hornin af nautum eru jafnstór og horn sem fundist hafa í Winchester á Englandi og eru frá sama tíma og eru af tegund sem hefur svipaða líkamsstærð og íslenskir víkingaaldar og miðalda nautgripir (McGovern, 2009, bls. 239-240). Því má vera ljóst að mikill breytileiki hefur verið í stærðum horna íslenskra nautgripa og stærstu hornin af íslenskum nautgripum hefðu vel getað verið góður efniviður til útskurðar.

Af þeim 24 útskornu hornum sem eru nú til sýnis á Þjóðminjasafninu tel ég að 11 gætu verið af íslenskum nautgripum (Tafla 1). Hafa ber í huga að ég hef ekki mælt eða handleikið hornin heldur met ég þau eingöngu útfrá stærð og lögun hornanna og ber saman við horn sem ég þekki úr íslenskum fornleifauppgröftum.

(Tafla 1: Listi yfir þau horn sem finna má á grunnsýningu Þjóðminjasafnsins og á sýningunni „Guðvelkomnir, góðir vinir! Útskorin íslensk horn“ sem gætu verið af íslenskum nautgripum)

Af framansögðu er ljóst að ekki eru öll kurl komin til grafar varðandi uppruna hornanna sem íslenskir útskurðarmeistarar skreyttu svo fagurlega. Áhugavert væri að gera dýrabeinafornleifafræðilega rannsókn á hornunum sem eru nú til sýnis á Þjóðminjasafninu til að átta sig frekar á uppruna hráefnisins. Fornleifarannsóknirnar sem fram hafa farið íslenskum klaustrum og biskupsstólum undanfarinn áratug geta því mögulega varpað frekara ljósi á sögu hornanna. Má búast við að þekking okkar á handverki og listmunagerð á Íslandi muni aukast mikið á næstu árum þegar rannsóknir á gripa- og dýrabeinasöfnum úr þessum uppgröftum verða gefnar út.

Á sýningunni „Guðvelkomnir, góðir vinir! Útskorin íslensk horn“ gefst einstakt tækifæri til þess að skoða gripi sem bera með sér helstu sérkenni íslenskrar listiðkunar frá miðöldum og allt fram á 19. öld. Það er merkur áfangi að hægt sé að skoða svo stóran hluta íslenskra útskorinna horna á einu stað. Það var ekki laust við að ég fylltist örlitlu þjóðernislegu stolti yfir að Íslendingar fyrri alda búið til svona fallega gripi sem síðar urðu svo afar eftirsóttir af erlendum söfnurum og söfnum á 18. og 19. öld og halda enn gildi sínu (Lilja Árnadóttir, 2011, bls. 10-11, 19).

Áður en ég fór á sýninguna hafði ég lítið velt útskornum hornum fyrir mér og lítið tengt þau við þau horn sem ég hef skoðað sem dýrabeinafornleifafræðingur. Það er mikilvægt bæði fyrir fræðimenn og almenning að geta skoðað heilan gripaflokk á sama tíma, við það geta vaknað nýjar og spennandi spurningar og skilningur okkar á fortíðinni aukist. Ég vil því þakka Þjóðminjasafninu fyrir það frábæra framtak sem þessi sýning er og vona að í framhaldi af henni verði hægt að skoða þennan merkilega þátt íslenskrar menningarsögu á nýja og spennandi vegu.