Hvað er þetta?

Prototype (Brian Jungen)

Sem fornleifafræðingur er ég upptekin af hlutum, allskonar hlutum. Þeir hlutir sem fornleifafræðingar flestir fást við eru nánar skilgreindir sem fornleifar og eru munir af ýmsum stærðum og gerðum sem lifað hafa skapara sína og bera þannig þögult vitni um liðna tíma, verklag, tækni og menningu. Það liggur í hugtakinu „fornleifar“ að oftast er um að ræða fremur forna hluti sem jafnvel hafa legið grafnir í jörðu svo öldum skipti. Af þessu leiðir að fornleifar eru gjarnan framandi; þær eru upprunnar í fortíð sem er okkur framandi auk þess sem tíminn hefur unnið þannig á þeim – leyst þær upp, molað og afbakað – að upprunalegt útlit þeirra og form er svotil afmáð.

„Eruði búin að finna eitthvað?“ er spurningin sem glymur í eyrum allra fornleifafræðinga á tímabilinu júní-ágúst ár hvert og jafn erfitt er að svara henni í hvert sinn. Kannski er það vegna þess að það er erfitt – og einkennilegt – að vera sífellt að svara sömu spurningunni, en líka vegna þess að oftast nær finnst manni svarið liggja í augum uppi; „Hvað heldurðu maður! Auðvitað erum við búin að finna eitthvað!“ Það flóknasta við spurninguna er þó líklega það að þetta „eitthvað“ sem spurt er um er auðvitað ekki bara eitthvað heldur verður það að vera eitthvað – til þess að það þýði eitthvað! Og þar á hnífurinn til að standa í kúnni.

Þegar ég segi að þetta eitthvað þurfi að vera eitthvað til þess að það þýði eitthvað á ég ekki við að hlutir hafi ekki merkingu fornleifafræðilega. Þ.e.a.s. það að finna járnmola við uppgröft á ákveðnum stað, eða brot úr handgerðri blárri glerperlu á öðrum hefur ákveðna merkingu í fornleifafræðilegum skilningi og getur gefið ákveðnar upplýsingar um mannvist, aldursgreiningu, verklag, verslunartengsl o.s.frv. Járnmolinn lætur hins vegar fátt uppi um sig sjálfan – hann er áfram bara eitthvað, sem ekki verður skilgreint frekar. Leikmaðurinn sem spyr „Eruði búin að finna eitthvað?“ verður þá sennilega ekki frá sér numinn af kæti ef þetta eitthvað sem við erum búin að finna er ekki „merkilegra“ en einhver járnmoli. „Hvað er nú þetta??“, spyr hann, og svarið er þá „jah, … ég bara veit það ekki“.

Nú er ég komin að atriði sem mér finnst afskaplega spennandi að velta fyrir mér; þ.e. hvað er þetta?, sem er spurning sem oft reynist flóknara að svara en kann að virðast við fyrstu sýn. Fyrir nokkru skrifaði ég pistil hér á Hugsandi þar sem ég velti þessu fyrir mér útfrá „ólíkindatólum“ Vladimirs Arkhipov. Arkhipov er sjálfmenntaður rússneskur listamaður sem hefur síðan 1990 einbeitt sér að rússneskri nútímamenningu og þá sérstaklega heimatilbúnum, hversdagslegum nytjahlutum, sem hann safnar að sér og sýnir sem einskonar „found art“ eða „readymade“ listaverk. Arkhipov er fæddur í Sovétríkjunum 1961 og elst upp í samfélagi þar sem stöðugur skortur var á flestum vörum til daglegs lífs og brúks. Við þær aðstæður kynntist hann strax í æsku hinum ýmsu „ólíkindatólum“ – furðulegum heimasmíðuðum tækjum og tólum sem foreldrar hans töfruðu fram til heimilisins. Það eru þessi yfirlætislausu höfundaverk foreldra hans og annarra, ómetanlegur hluti sovésks menningararfs, sem Arkhipov leitar nú uppi, en í safni hans eru nú yfir 1000 munir af öllum stærðum og gerðum – allt frá heimasmíðuðum baðtappa til traktors.

Home-Made (Vladimir Arkhipov)

Fyrir utan algjörlega einstakt útlit sitt eiga þessir furðuhlutir, eða „thingamyjigs“ eins og Arkhipov kallar þá, það sameiginlegt að vera framleiddir í einu eintaki, til þess að svara brýnni en takmarkaðri (eða staðbundinni) þörf, en ekki sem vörur (e. goods) með hagnaðarmöguleika í huga. Þar að auki virðist fagurfræðilegt mikilvægi sjaldan hafa verið til staðar, heldur hefur notagildið í langflestum tilfellum verið það sem mestu máli skipti. Margir þeirra eru samsettir, smíðaðir úr öðrum hlutum sem hver og einn höfðu e.t.v. tapað (nota)gildi sínu en gátu með sameinuðum kröftum sínum þjónað nýjum tilgangi. Þannig er það að þrátt fyrir að flest þessara ólíkindatóla komi manni einkennilega fyrir sjónir getur verið að hlutar þeirra séu ekki jafn framandi þegar betur er að gáð; Tappi í baðkar búinn til úr tálguðum skósóla og gaffli, götusópara-skófla úr umferðarskilti á hvolfi, loftnet úr göfflum, herðatrjám, gjörðum, straujárnum o.s.frv.

Á dögunum rakst ég á verk annars listamannns sem kölluðu fram svipaðar spurningar í huga mér og verk Arkhipovs hafa gert. Þetta voru verk úr seríunum Cetology og Prototype for new understanding eftir kanadíska listamanninn Brian Jungen. Jungen er fæddur 1970 í Fort St John í bresku Kólumbíu. Faðir hans er svissnesk-kanadískur en móðirin af frumbyggjaættum (First Nation). Þessi blandaði uppruni og átökin á milli frumbyggjamenningar (hins upprunalega) og módernískrar neyslumenningar (hins af(vega)leidda og alheimsvædda) hafa haft mikil áhrif á líf Jungen og eru oftar en ekki drifkrafturinn í listsköpun hans. Líkt og Arkhipov hefur Jungen gjarnan nýtt hversdagslega hluti við listsköpun sína og gæðir þá þannig nýju lífi um leið og hann kallar fram áleitnar spurningar, m.a. um „hið upprunalega“ og tengslin á milli hins einstaka og þess fjöldaframleidda. Í viðtali greindi Jungen frá því að einn sterkasti áhrifavaldurinn í listsköpun hans væri móðir hans, en í æsku hefði hann, líkt og Arkhipov, fylgst með því hvernig hún „framlengdi líf hluta“ með því að endurnýta þá og gefa þeim ný hlutverk.

Þótt réttilega megi halda því fram, út frá hugmyndafræði „found art“, að Arkhipov skapi sín listaverk sjálfur með því að stilla þeim upp sem listaverkum, þá er það ólíkt með honum og Jungen að sköpunarferlið eða umbreyting hlutanna er alfarið í höndum Jungen í hans listsköpun. Auk þess hefur Jungen, ólíkt Arkhipov, einbeitt sér að endurnýtingu hluta sem talist geta vel þekktir og hafa jafnvel öðlast ákveðinn valdasess í alþjóðlegu neyslusamfélagi – einskonar „global commodities par excellance“. Þetta á til að mynda við um efniviðinn sem hann nýtir í verkum sínum í Cetology seríunni – þ.e. hvítir fjöldaframleiddir plaststólar sem sjást á kaffihúsum, veitingastöðum og sólpöllum um allan heim – og í Prototype for new understanding – þ.e. Nike Air Jordan strigaskór.

Cetology (Brian Jungen)

Í Cetology seríunni hefur Jungen sniðið til og smíðað saman fjöldan allan af hvítum plaststólum og mótað með þeim beinagrind hvals. Náttúrulegur uppruni og framandi og jafnvel forsögulegt útlit þessarar skepnu stingur harkalega í stúf við uppruna og kunnuglegt útlit hvítu plaststólanna sem hún er smíðuð úr. Í Prototype verkunum hefur Jungen sprett í sundur og saumað saman að nýju nokkur eintök af Nike Air Jordan strigaskóm þannig að útkoman minnir óneitanlega á frumbyggjalist, eða grímur, Haidafólskins á Kyrrahafsströnd N-Ameríku, þótt greinilega megi greina uppruna efniviðsins líka. Það sem Jungen gerir því í verkum sínum er að breyta einum hlut í annan, en viðhalda eiginleikum beggja. Þ.e. umbreytingin er ekki fullkomnari en svo að áhorfandinn þekkir báða þætti samrunans – bæði skóinn og grímuna, bæði stólinn og beinagrindina. Og, hvað er þá þetta? Það er ekki gott að segja! Eins og einn áhorfandi komst að orði þá er upplifunin af verkum Jungen eins og sjónblekking.

„Not at first glance, perhaps, but with some concentration, these works prove so arresting because they are neither one thing nor the other, which is to say, by my light, that their thingness emerges from a kind of oscillation: neither plastic chairs nor whale skeleton, yet both skeleton and chairs. Neither sneakers nor mask. Both mask and sneakers.“ (Brown, 2010, 207).

Á frægu málverki eftir Magritte er mynd af pípu og undir henni stendur „Ceci n’est pas une pipe“, eða „þetta er ekki pípa“. Mér dettur þessi pípa, eða ekki-pípa, í hug þegar ég skoða verk Arkhipovs og Jungen því þótt svo hugsun Magritte hafi kannski verið dálítið önnur eru þessi hversdagsleg furðuverk líka annað en þau virðast við fyrstu sýn. Eins og Arkhipov segir sjálfur eru sumir hlutanna jafnvel svo framandi og flóknir að þeir láta ekki flokkast „because there is nothing else like them in existence“ (Arkipov, 2006, 11). Þessi samsettu og endurnýttu furðuverk undirstrika með óyggjandi hætti hversu ótrúlega takmarkandi flokkun (e. classification) hluta getur verið. Þegar gripir eru dregnir í dilka, t.d. á vettvangi eða við úrvinnslu fornleifauppgrafta, er það eðlilega gert á grundvelli þeirrar þekkingar sem er til staðar, þ.e.a.s. gripir eru dregnir í þá dilka sem til eru og efnislegir eiginleikar þeirra og ásjóna virðast helst heyra undir. Þannig teljum við okkur svara spurningunni “hvað er þetta? og þ.a.l., til hvers er það brúklegt? Við höfum jafnvel tilhneigingu til að ganga enn lengra og fullyrða ýmislegt um verðmæti hluta á grundvelli þessa dilkadráttar – sverð í gröf heiðins landnámsmanns er verðmætara en brýnið sem hann bar í belti sínu. Hið sama gerist líka þegar við rekumst á nýja og framandi hluti í daglegu lífi okkar. Við skoðum þá og mátum við aðra hluti úr okkar þekkta efnislega menningarumhverfi og túlkum þá og flokkum á grundvelli þess.

Ég vil ekki halda því fram að flokkun gripa sé slæm, því hún er nauðsynlegt skref í túlkunarferlinu (bæði í fræðilegum og hversdagslegum skilningi). Hins vegar er mikilvægt að maður sé meðvitaður um það hve huglægt og menningarlega skorðað þetta ferli er, en það er einmitt það sem verk Jungens og Arkhipovs opna augu manna fyrir. Ef við lítum á furðuverk þeirra verður túlkun á hefðbundum grundvelli erfið og stundum ómöguleg. Þ.e.a.s. við þekkjum þessa hluti, en þekkjum þá samt ekki!

Annað sem verk Jungens (og raunar Arkipovs líka) kalla fram er spurningin um forgengileika hlutanna og átökin á milli hins ósvikna og ekta (authentic) og hins sem við getum kallað sviðsett, sálarlaust og fjöldaframleitt (inauthentic). Því það sem Jungen gerir er að breyta vöru sem er til í milljónum eintaka, má skipta út fyrir hvaða annað eintak sem er og á sér engann ósvikinn staðbundinn uppruna (því hún er afurð alþjóðavæðingar) í fyirbæri sem er einstakt í sjálfu sér og samsvarar ákveðnum hlutum eða fyrirbærum sem hafa skýra sögulega og/eða menningarlega skírskotun. Fuðruverk Jungens og Arkhipov losa þannig um þessa andstæðu póla, á milli hins hins ósvikna og eftirlíkingarinnar, um leið og þau losa um þær föstu skorður sem formið hefur sniðið hlutum í hugum okkar vestrænna nútímamanna.

Í neyslusamfélagi nútímast höfum við sem neytendur fjarlægst framleiðsluferlið svo algerlega að við höfum nær tapað sköpunarkraftinum úr hugsun okkar. Þess vegna er „hvað er þetta? – sem jafngildir spurningunni „til hvers er þetta?“ – það fyrsta sem við hugsum þegar við lítum nýjan hlut, en ekki spurningin „hvernig má nýta þetta?“ Við aðstæður ólíkar þeim sem við búum við í okkar alsnægtasamfélagi eru hlutir (form) kannski ekki jafn fastskorðaðir við einhverja ákveðna forskrift. Menn sjá hlutina e.t.v. í samhengi hverju sinni og í stað þess að spyrja „hvað er þetta?“, spyrja þeir „hvað getur þetta orðið?“ Í stað þess að sjá takmörk þeirra sjá menn möguleikana sem felast í hlutunum sjálfum og þannig mætti segja að verði til annað samband eða samskiptaform á milli hluta og manna – sem ekki byggir eingöngu á forskrifuðum hlutverkum heldur á gagnvirkum samskiptum þar sem handlagni og þekking manna kallast á við form, efni, liti og áferð hlutanna.

„It is as though Jungen‘s work begins to expose a newly animate world, a secret life of things that is irreducible to the object forms with which we have constructed and constricted our world. And it is the recognition of that life, I think, that holds some promise for transforming life as we know it.“ (Brown, 2010, 207).

Dæmi um það hve forskrifaðar og takmarkaðar hugmyndir við höfum um hluti í umhverfi okkar er til dæmis hve fljót við erum oft að úrskurða hluti „ónýta“. Það felst í orðinu „ónýtt“ að það á við um hlut sem ekki er brúklegur lengur. Þ.e.a.s. hann er ekki brúklegur til þess eina hlutverks sem honum var og er ætlað. Í furðuverkum Arkhipovs og Jungen á þetta hugtak alls ekki við. Hlutir eru ekki „ónýtir“ – þeir eru kannski á einhverjum tímabilum lífsskeiðs síns „ónýttir“, en fá síðan ný og ný hlutverk í krafti eiginleika sinna og seiglu. Skilgreiningin á því hvað hlutir eru verður í þessu samhengi algerlega fljótandi og möguleikarnir á flokkun og dilkadrætti óljósir – eða ónauðsynlegir.