Varðveisla mannabeina í kirkjugarði

Rannsóknir á mannabeinum hófust hér á landi í lok fjórða áratugar síðustu aldar og er upphaf þeirra yfirleitt rakið til þátttöku Jóns Steffensens¹ í kirkjugarðsrannsókn á Skeljastöðum í Þjórsárdal árið 1939. Nú er svo komið að safn uppgrafinna mannabeina á Íslandi telur á annað þúsund einstaklinga.²

Hönnun og skipulag rannsóknar í takt við ytri aðstæður

Stórt safn beinagrinda frá tilteknum stað stuðlar að því að niðurstöður verði tölfræðilega marktækar³. En stakur en vel rannsakaður legstaður getur að sama skapi gefið miklar upplýsingar. Mikilvægt er að halda jafnvægi á milli megindlegra og eigindlegra rannsóknaraðferða við hönnun rannsóknar.

Margt getur valdið skekkju (e. bias) varðandi vitnisburð mannabeina í kirkjugarði. Skekkjuvöldunum mætti gróflega skipta í tvo hópa:

a) þá sem fornleifafræðingar hafa enga stjórn á, svo sem dánartíðni, grafsiði og mismunandi eyðingu beina í jörðu.
b) þá sem fornleifafræðingar ættu að geta stýrt, svo sem hönnun uppgraftar og uppgraftartækni.⁴

Við fornleifauppgröft er mikilvægt að bera kennsl á grafir og gæta þess að umferð fólks sé takmörkuð leiki grunur á því að grunnt sé á grafir. Hægt er að bera kennsl á útlínur grafa þar sem grafarfylling er yrjótt. Mikilvægt er að sigtun grafarfyllingar næst beinagrind fari fram svo að smágerð bein fari ekki forgörðum. Gott að er nota viðarverkfæri þar sem málmar rispa bein.⁵ Síðast en ekki síst er mikilvægt að frágangur rannsóknarsvæðis á milli ára sé viðunandi.

Skekkju af náttúrulegum völdum fyrir tíma rannsóknar er vissulega ekki hægt að stýra. Hinsvegar má lesa í teikn þannig að hægt sé að spá fyrir um hana í túlkun. Í þessu samhengi er góð þekking á grafsiðum grundvallaratriði.⁶ Því miður er það ekki alltaf svo að kirkjugarðar séu grafnir upp í heild sinni; í einhverjum tilvikum er aðeins til fjármagn til að rannsaka hluta garðsins og í öðrum tilvikum er um björgunaruppgröft á hluta hans að ræða. Ágætis dæmi um þetta er rannsókn sú er fram fór á kirkjugarðinum í Bolungarvík.⁷

Hlutfall kirkjugarðs sem fellur innan marka rannsóknarsvæðis er ekki alltaf hægt að vita með vissu. Óvíst er að þær grafir sem grafnar eru endurspegli allan kirkjugarðinn; hafi kyn og aldur ráðið legstað innan garðs má búast við mjög skekktri mynd sé aðeins hluti hans grafinn.⁸

Skiptir jarðvegur máli?
Jarðvegsskilyrði hafa hvað mest um varðveislu beina að segja. Það sem mestu máli skiptir hvað þetta varðar er sýrustig jarðvegs, virkni smásærra lífvera, grunnvatnsstaða og lekt jarðvegs og hitastig jarðvegs.⁹

• Sýrustig. Íslenskur jarðvegur einkennist af setlögum og er mjög súr. Eldfjallajarðvegur er basískur¹⁰ en hann er reyndar mun sjaldgæfari í fornleifafræðilegu samhengi. Mjög mikilvægt er að gera sér grein fyrir aðstæðum á uppgraftarstað þegar varðveisla mannabeina er metin fyrir uppgröft og kanna tegund jarðvegs. Rannsóknir hafa sýnt að því súrari sem jarðvegur er, þeim mun verri varðveisla er á beinum. Til dæmis voru leifar fólks í uppgreftinum við Sutton Hoo einungis sem strik í jarðveginum, en þar var jarðvegur mjög súr.¹¹ Sama má raunar segja um nokkra íslenska uppgrefti og nægir þar að nefna elstu grafirnar í framkirkju í Skálholtsrannsókn fyrri, flestar grafirnar í Stóruborg og við Þórarinsstaði í Seyðisfirði.¹²
• Smásæjar lífverur. Sveppir, baktería og þörungar geta leikið stórt hlutverk í niðurbroti beina þar sem þessar lífverur geta brotið niður kollagen.¹³
• Vatn. Vatn gerir lífverum, sem brjóta niður bein, kleift að þrífast. Auk þess er það flutningsmáti efnafræðilegra jóna sem valda efnaniðurbroti beina. Sé gegnumrennsli vatns í kirkjugarði viðvarandi geta steinefni í beinum skolast út.¹⁴ Grunnvatnsstaða hefur víða breyst hér á landi vegna framkvæmda og því er mikilvægt að kanna hvar hún liggur áður en ráðist er í uppgröft á kirkjugarði.
• Hitastig. Við hækkun um hver 10 stig á celcius tvöfaldast yfirleitt áhrif hitastigs á varðveislu beina. Skýra má á þennan hátt mjög góða varðveislu beina í kirkjugörðum þar sem sífreri hefur verið viðvarandi, eins og á nokkrum stöðum á Grænlandi.¹⁵ Þetta er þó ekki algilt; ágætis íslenskt dæmi er líklega innankirkjugrafirnar sem fundust á Skriðuklaustri árið 2006. Þar höfðu grafir verið teknar í jörðu - en þó innandyra. Varðveisla var mjög mismunandi; í sumum gröfum höfðu mannabein, skinn, textíll og jafnvel líkamshár (föst í textílnum) varðveist mjög vel á meðan aðrar grafir, innan við metra í burtu, innihéldu mjög illa leiknar beinagrindur.¹⁶ Þarna gæti vissulega aldur hins látna og sjúkleiki í beinum skipt mestu máli. Einnig gæti sýrustig verið mjög mismunandi í jörðu og hafa ber í huga að þær grafir sem verst voru farnar hvíldu þétt upp við bungu jökulleirs – en leir er í eðli sínu súr.¹⁷

Mannabein, grafsiðir og rask
Hrörnun beina er ekki eingöngu bundin við ytri aðstæður; eiginleikar sjálfra beinanna, bæði milli einstaklinga og innan sömu beinagrindar, geta einnig skipt miklu máli og valdið frekari skekkju. Meindýr geta nagað bein og gert þau berskjaldaðri fyrir annarskonar eyðingu. Veikbyggðari bein unglinga, og einkum ungabarna, varðveitast síður en bein fullorðinna og getur vitnisburður því verið skertur af þessum völdum – einkum ef sýrustig jarðvegs er óhagstætt. Í sumum tilvikum er varðveisla barnabeina það slæm að aðeins tennur eru sjáanlegar, en glerungur tanna þolir ásækni smásærra lífvera ólíkt beinum. Frauðbein (trabercular) þola síður að liggja í jörðu en barkarbein (cortical). Bringubeinið, hryggjarliðir, rifbein og tungubein (hyoid) innihalda mikið af frauðbeini og varðveitast síður á meðan leggjabein, sem innihalda barkarbein, varðveitast yfirleitt betur. Þetta getur skekkt niðurstöður beinarannsókna.¹⁸

Grafarrask, óviljandi eða vísvitandi, getur haft mikil áhrif á varðveislu. Mikið raskaðar grafir gefa skertan vitnisburð þó svo að varðveisla einstaka beina sé góð. Gott dæmi um þetta var að finna undir kirkjugrunni Hóla í Hjaltadal í lok níunda áratugar, en þar voru lýðfræðilegar rannsóknir erfiðar sökum þess hve raskaðar grafirnar voru.¹⁹

Framkvæmdir eins og jarðýtuvinna, framræsla og plæging, sem og uppblástur af náttúrunnar völdum, geta skaðað einhvern hluta kirkjugarðs og því valdið skekkju. Í tilviki plægingar geta grynnstu grafirnar, einkum ungbarnagrafir, horfið og skilið eftir eyðu í lýðfræðilegri greiningu kirkjugarðsins.²⁰

Stundum eru eldri grafir skornar af þeim nýrri. Hafi kirkjugarður verið í notkun í mjög langan tíma er hætt við því að vitnisburður sé mjög skertur. Ástæður þess eru að yngri grafir skera þær eldri, þar sem þekking á staðsetningu eldri grafa hefur tapast á milli kynslóða. Ekki er óalgengt að rekast á bein, sem óvart hefur verið komið niður á við töku nýrra grafa. Á myndinni hér að ofan má sjá ágætis dæmi um þetta. Grafari hefur raðað hinum gömlu beinum snyrtilega meðfram líkama eða kistu þess sem þá var lagður til grafar (búið að fjarlægja nýrri beinin á myndinni). Jafnvel eru slík gestabein lögð í kross í hinni nýteknu gröf. Við slíkt rask getur samhengi tapast. Hins vegar má segja að raskið sem slíkt - og frágangurinn eftir það - sé mjög áhugaverð fornleifafræðileg heimild út af fyrir sig.