Hvað vitum við um söguna? Íslandssagan í gagnrýnu ljósi-fyrri hluti

Haustið 2009 leitaði ég einu sinni sem svo oft áður heimilda, í það skiptið vegna fyrirlesturs fyrir áfanga um eddu- og dróttkvæði við íslenskuskor Háskóla Íslands. Fyrirlesturinn átti að fjalla um varðveislu Völuspár, gerðir hennar og útgáfur. Um það efni hafa verið rituð heil reiðinnar býsn svo af nógu var að taka, og að sama skapi þarf vart að taka fram að skoðanir fræðimanna á kvæðinu eru ekki mikið færri en þeir sem hafa tekið það til meðferðar síðastliðin 80 ár eða svo. Þráinn Löve¹ er einn þeirra en hann taldi kvæðið ekki með nokkru móti geta verið samið á Íslandi vegna þeirrar Óðinsdýrkunar sem þar kæmi fram, enda hefðu Íslendingar ekki mikið haldið upp á Óðin svo sannað verði.² Þá leggur hann fram þá tillögu að Egill Skallagrímsson sé höfundur Völuspár.³

Slík hugarleikfimi er ekki ný af nálinni í íslenskum miðaldafræðum, en Þráinn sker sig nokkuð úr vegna þess að hann er leikmaður. Þó eru hans hugmyndir ekki endilega neitt vitlausari en margra virtari fræðimanna. Ef dæmi skyldi taka mætti nefna ritsafn Snorra Sturlusonar í útgáfu Helga Bernódussonar, Jónasar Kristjánssonar og Örnólfs Thorssonar.⁴ Ritsafn Snorra í þeirra meðförum telur Eddu, Heimskringlu og Egils sögu. Að minni hyggju getur slík útgáfa seint talist strangvísindaleg og gæti einhverja fræðimenn undrað að Völuspá hafi ekki verið látin fylgja með og jafnvel Heimsljós bara til öryggis.⁵ Þannig bítur það í skottið á sér að þeir félagar eigna Snorra sögu um Egil tveim árum eftir að Þráinn hefur eignað Agli Völuspá við nákvæmlega sama aðferðafræðilega vanda: að allar þeirra athuganir byggjast á langtum yngri afritum verka sem eiga sér forsögu í munnlegri geymd,⁶ einsog ég kem að hér á eftir.

Mig langar þó ekki að gagnrýna beinlínis þær fræðilegu forsendur sem liggja að baki því að Egils saga hafi verið látin fylgja með ritsafni Snorra,⁷ enda hef ég fá tæki önnur en rakhnífinn til að leggja á það vitrænt mat. Heldur vil ég spyrja hvaða máli það skipti hvort Snorri hafi sett saman einu riti fleira en honum hafa hingað til verið eignuð, og þó er ekki einu sinni það litla spursmál efni þessarar greinar. Öllu heldur velti ég fyrir mér hvaða afleiðingar það hefur út á við þegar þrír virtir fræðimenn koma sér saman um höfundarverk eins þekktasta Íslendings miðalda, ef ekki Íslandssögunnar allrar, því hvað vitum við í raun um Íslandssöguna, og hvaða forsendur eiga leikir að hafa að leiðarljósi til að ganga úr skugga um að söguvitundin sem þeir höfðu með sér úr grunnskóla sé rétt.⁸

Munnlegur uppruni bókmennta
Staðreyndin er sú að það verður ekki hlaupið að því að draga sannferðugar ályktanir um sögu Íslands útfrá þeim textum sem til staðar eru. Textarnir sjálfir eru hvorki upphaf né endir alls, enda eru þeir margir taldir mun eldri en elstu varðveittu gerðir þeirra. Varðveittar gerðir eru ennfremur ólíkar innbyrðis, og þeim sem í fyrsta sinn les það hér að sú Egils saga sem hann las í menntaskóla er hvergi til varðveitt einsog hún er útgefin kann að þykja það þónokkur tíðindi að bókinni sé tjaslað saman úr hinni áttinni og þessari. Meira að segja Sonatorrek er hvergi varðveitt í heilu lagi heldur eru allar útgáfur þess, innan útgáfna sögunnar sjálfrar sem utan, samsláttur úr ólíkum gerðum þess einsog það er varðveitt í handritum. Margir hlutar þess eru fullkomlega óskiljanlegir og sýnist sitt hverjum hvernig rita beri og túlka heilu línur kvæðisins.

Jafnvel einfaldari dróttkvæði en hið dularfulla Sonatorrek Egils eru bundin vandkvæðum. Bergljót Kristjánsdóttir fjallar um það í hausthefti Skírnis 2006 hvernig útgáfur þiggja efni úr ólíkum varðveittum gerðum Gísla sögu.⁹ Kvæði sögunnar eru dregin saman í einskonar syntesu bæði úr styttri og lengri gerð sögunnar, og rituð (og þarmeð túlkuð) á ólíkan hátt af hverjum útgefanda hverju sinni svo merking kvæðanna gjörriðlast eftir því hvaða fræðimaður á í hlut.

Gísli Sigurðsson hefur talsvert gagnrýnt klassíska textafræði sem gjarnan lítur á handritin sem upphaf og endi alls þess sem viðkemur fornritunum, oftast með rökstuðningi í dularfullri upprunalegri gerð bókmenntaverks óþekkts höfundar, eða arketýpu, sem ekki hefur varðveist. Gísli segir á móti að ljóst megi vera að bókmenntirnar einsog við þekkjum þær séu skrásettar úr munnlegri geymd, sem skýrt gæti mun milli handrita á annan hátt en að um ófullkomnar uppskriftir eða skáldaleyfi skrifara sé að ræða – eða að Hannes sé kominn í frumtextann. Semsé, að það sé enginn eiginlegur höfundur að fornritunum, heldur séu handritin einasta varðveitta heimild um töluvert eldri, lifandi, munnlega sagnahefð.¹⁰

Hann viðurkennir að vísu að það sé engin einasta leið til að sanna munnlegan uppruna íslenskra miðaldabókmennta,¹¹ en á hinn bóginn er ekki léttilega hlaupið í hina áttina heldur. Fyrir sakir aðferðafræði þarf því hvorutveggja að huga að aldri, varðveislu og gerðum ritaðra heimilda, og hinni undirliggjandi munnlegu hefð sem þær heimildir kunna að vera sprottnar úr. Terry Gunnell er annar fræðimaður sem sýndi fram á fyrir 17 árum að líkast til voru mörg eddukvæðanna samin til leikræns flutnings innan munnlegrar sagnahefðar sem gekk mann fram af manni.¹² Báðir byggja þeir Gísli og Gunnell á rannsóknum Milmans Parry og Alberts Lord, sem rannsökuðu munnlega kvæðahefð í Júgóslavíu,¹³ en hér gefst ekki rúm til að fjalla nánar um þær rannsóknir.

Aldur og varðveisla handrita andspænis munnlegri hefð
Völuspá er haldbært dæmi um þann aðferðalega vanda sem miðaldafræðin þurfa að glíma við. Völuspá er varðveitt í Konungsbók Eddukvæða, Codex Regius (GKS 2365 4to), og er fremst í bókinni. Handritið er talið vera frá um 1270 og það er elsta handrit Völuspár. Kvæðið er þó talið vera nokkru eldra, en ekki hafa alltaf allir verið sammála um hversu gamalt það er. Má sem dæmi nefna að Finnur Jónsson telur það ort í byrjun 10. aldar en Andreas Heusler á fyrri helmingi 11. aldar. Á hinn bóginn telja flestir alveg öruggt að það sé ort fyrir árið 1065, því það ár kvað Arnór Jarlaskáld Þorfinnsdrápu og þar er vitnað til Völuspár¹⁴ að sumir telja. Þó eru þeir til sem telja tengslin milli kvæðanna tveggja tilfallandi eða í besta falli óáreiðanleg til að álykta um, til dæmis Daniel Sävborg.¹⁵ Þá hefur Gísli Sigurðsson rökstutt ítarlega að ekki sé hægt að rökstyðja rittengsl milli tveggja handrita nema nákvæmt orðalag finnist í báðum heimildum,¹⁶ og þótt líkindin séu mikil milli tveggja lína Þorfinnsdrápu og Völuspár þá er orðalag ekki nákvæmt. Um þetta má að vitaskuld deila.

Völuspá er einnig varðveitt í Hauksbók, sem sjálf er varðveitt í þrem hlutum. Völuspá stendur ein síns liðs í handritinu AM 544 4to og er varðveitt þar í nokkuð frábrugðinni gerð frá Konungsbók, með aukaerindi sem gjarnan er túlkað sem vísun til Krists.¹⁷ Handritið er talið vera frá milli 1302-10. Hér vandast þó málið því Völuspá er einnig varðveitt að hluta til í Snorra-Eddu, einar 30 vísur, en einnig vitnar Snorri í 16 önnur erindi hennar sem annars hafa ekki varðveist. Aðalhandrit Snorra-Eddu eru Konungsbók Snorra-Eddu (GKS 2367 4to), rituð snemma á 14. öld, Ormsbók eða Codex Wormianus (AM 242 fol.) og Uppsalabók eða Codex Uppsaliensis, báðar frá síðari hluta 14. aldar. Þá er Trektarbók, eða Codex Trajectinus, sem er pappírsuppskrift frá því um 1600.

Varðveisla Völuspár tekur því til allra þessara handrita, þó aðallega til hinna fyrstnefndu tveggja. Völuspá telur 62 erindi í Konungsbók en 59 erindi í Hauksbók. Stundum hefur þeim verið slegið saman í eina gerð sem inniheldur 66 erindi. Þau 16 erindi sem Snorri Sturluson nefnir í Eddu en birtir ekki hafa hvergi varðveist og því ber nauðsynlega að taka tillit til texta Snorra-Eddu þegar Völuspá er rannsökuð. Nafn hennar hefur t.a.m. aðeins varðveist þar.

Þess utan er Völuspá helsta heimild Snorra-Eddu.¹⁸ Sá skilningur sem við höfum á Völuspá og öðrum eddukvæðum er aftur að nokkru leyti háður Snorra-Eddu svo það má snúa þessu á hvorn veginn sem er. Ljóst er að allir skrifarar varðveittra erinda Völuspár voru kristnir ef miða á við kristnitöku árið 1000¹⁹ og annars vegar þess vegna, hins vegar vegna langrar munnlegrar geymdar kvæðisins manna á milli hins vegar, má geta sér til um að kvæðið hafi breyst nokkuð í tímans rás, svo sem sjá má á þeim textabrigðum sem við sjáum milli handritanna. Kvæðið er með öðrum orðum aðeins varðveitt í talsvert yngri endursögnum (minnst 200 ár liðu milli þess að það var samið og síðan fest á bókfell) og verður því að skoðast í ljósi þeirrar tíðar sem það er skrifað í. Það þarf með enn öðrum orðum ekki að innihalda óbjagaða heimsmynd heiðinna norrænna manna. Hreint út sagt er í besta falli ólíklegt að svo sé.

Vésteinn Ólason telur að sannanlegt sé að Völuspá hafi breyst í munnlegri geymd sökum ólíkra gerða kvæðisins milli varðveittra handrita hennar, Konungsbókar, Hauksbókar og Snorra-Eddu. Víða er mismunur í orðalagi milli handritanna og mikinn mun má sjá á kvæðisheildinni milli Konungsbókar og Hauksbókar. Hann segir ennfremur að það sé fráleitt að fjalla um texta þeirra einsog hann hafi verið skrifaður á blað meira en tveimur öldum á undan þeim varðveittu gerðum sem fjallað er um. Öðru nær hafi kvæðin verið skráð af vörum manna og þar eru þeir Gísli Sigurðsson sammála. Vésteinn telur þó að sú gerð Völuspár sem við þekkjum eigi sér fyrirrennara í kveðskap alheiðinna manna, og hún varðveiti leifar af ævafornu orðalagi, siðum og heimsmynd „og kann þá sumt að hafa fengið kristilegri blæ en í öndverðu. Með slíkri hugmynd er engan veginn verið að leggja drög að viðleitni til að „hreinsa“ kvæðið af kristni og „endurreisa“ frumgerðina. Það er einfaldlega ekki hægt eins og varðveislu er háttað.“²⁰