Hvað vitum við um söguna? Íslandssagan í gagnrýnu ljósi-seinni hluti

Íslandssagan utan almennrar kanónu
Völuspá er aðeins eitt dæmi af mörgum um það hversu lítið við í raun vitum um sögu okkar og menningu, og hversu erfitt er að draga ályktanir af því sem við þó höfum í höndunum. Annað gott dæmi er Íslendingabók, okkar elsta rit að talið er, í það allra minnsta elsta sagnfræðirit Íslendinga. Elsta varðveitta gerð hennar er þó ekki eldri en frá 17. öld, vel læsileg og er til sýnis í Þjóðminjasafninu fyrir hvern þann sem fýsir að skoða. Engu að síður er upphafleg gerð hennar talin vera frá öndverðri 12. öld (nánar tiltekið er hún talin skrifuð milli 1122 – 1133). Hún er ennfremur eignuð höfundi, Ara fróða Þorgilssyni, og í hana og höfund hennar er víða vitnað í fornritunum. Þó getum við ekki vitað með vissu að hann hafi skrifað hana, eða að bókin sé þetta gömul, með neinni vísindalegri fullnustu. Besta svarið er að líklega er bókin þetta gömul og að öllum líkindum samdi Ari fróði hana. Þar sem ekki verður endanlega gengið úr skugga um höfundinn, og í ljósi þess að annað er afar ólíklegt, þá getum við gengið að því sem vísu að Ari hafi skrifað Íslendingabók uns annað kemur í ljós. Af heimildum Ara fróða, sem ég kem nú að, er svo enn annað að segja:

Ísland byggðisk fyrst ýr Norvegi á dǫgum Haralds ens hárfagra Halfdanarsonar ens svarta, í þann tíð – at ætlun ok tǫlu þeira Teits fóstra míns, þess manns es ek kunna spakastan, sonar Ísleifs byskups, ok Þorkels fǫðurbróður míns Gellissonar, es langt munði fram, ok Þóríðar Snorradóttur goða, es bæði vas margspǫk ok óljúgfróð, – es Ívarr Ragnarssonr loðbrókar lét drepa Eadmund enn helga Englakonung; en þat vas sjau tegum ens níunda hundraðs eptir burð Krists, at því es ritit es í sǫgu hans.¹

Hér er nefndur til sögunnar forfaðir allra íslenskra söguskýringa, Haraldur hárfagri, sem oft er minnst í þingræðum² og á tyllidögum. Sú klassíska íslenska söguskýring, sem Ólafur Ragnar Grímsson forseti hefur ekki síst haldið á lofti undanfarin ár, sama söguskýring og kennd er í öllum grunn- og framhaldsskólum landsins, er sú að stoltir Íslendingar hafi ekki látið svínbeygja sig undan ofríki Haraldar hárfagra Noregskonungs (sem sameinaði Noreg einn síns liðs, hvorki meira né minna!), og flust til Íslands til að vera eigin herrar í eigin frjálsa ríki.³ Þó eru liðin 11 ár síðan Sverrir Jakobsson færði ítarleg rök fyrir því að Haraldur hárfagri hafi jafnvel aldrei verið til.⁴ Það eru nefnilega ekki svo margar heimildir sem benda til þess að Haraldur hafi nokkru sinni verið uppi, enda þótt minnst sé á hann í íslenskum ritum.⁵ Svo mikið er altént víst að enginn einn konungur sameinaði Noreg fremur en allir Íslendingar urðu kristnir árið 1000, eða að Snorri Sturluson hafi skrifað Bréf til Láru.

Fornleifar
Haraldur hárfagri er langt því frá eina vandamálið. Svo þægilega vill til að til er jarðlag frá árinu 871 +/- 2 og hefur það verið nefnt landnámslagið vegna þess að um líkt leyti hófu Norðmenn (og raunar fleiri) að nema land á Íslandi. Árið 2001 fannst svo skáli undir Aðalstræti í miðbæ Reykjavíkur sem var formlega vígður árið 2006, og var undirritaður raunar í hópi þeirra sem fengu fyrstir að sjá landnámsskálann sem starfsmaður Menningar- og ferðamálasviðs Reykjavíkurborgar.

Frægt er orðið þegar Bjarni F. Einarsson, fornleifafræðingurinn sem fór fyrir uppgreftrinum, var spurður í kvöldfréttum hvort þarna væri kominn skáli Ingólfs. „Hvaða Ingólfs?“ spurði hann á móti. Þá stóð ekki á greinaskrifum í blöðin þar sem Bjarna var legið á hálsi að þekkja ekki Íslandssöguna. Að fornleifafræðingur skyldi ekki þekkja Ingólf Arnarson var hneyksli sem skók síður Morgunblaðsins sem sjaldan fyrr. En það eru einmitt þessi vinnubrögð sem hafa þarf í heiðri í hverju efni. Hvaða Ingólfur er þetta eiginlega og hvers vegna skyldi hann hafa verið til, hvað þá byggt þennan skála? Það er enda nákvæmlega ekkert sem bendir til þess að nokkur Ingólfur hafi endilega byggt skálann. Fyrir því höfum við tvær heimildir, sem báðar miða við Harald hárfagra um tímatal.

Og enda kemur á daginn, að þótt sýningin heiti Reykjavík 871 +/- 2 og að hún sé fremur helguð Ingólfi Arnarsyni en skálanum sjálfum, að skálinn er minnst hundrað árum yngri en hann er sagður vera.⁶ Það er enginn landnámsskáli í Reykjavík, ekki sem slíkur. Á staðnum fundust tvö tóftarbrot frá landnámsöld, að vísu, en skálinn sjálfur er langtum yngri. Þá mun í sýningarskránni vera sögð hin hefðbundna saga landnámsins, enda hefur sú saga reynst nógu vinsæl til að lifa af að sögulegar staðreyndir stangist á við hana, og án hennar hefur landnámssýningin engan raunverulegan burðarás:

Veikleiki sýningarinnar felst einmitt í fornleifunum sjálfum, þ.e. raunveruleikanum eins og hann blasir við í dag. Hvorki sýningargripirnir né steingerði skálinn varpa endilega ljósi á landnám eða elstu byggð í Reykjavík. Gripirnir eru fengnir úr ýmsum uppgröftum, reyndar sumir frá nálægum lóðum við Aðalstræti 16 en aðrir sóttir lengra, eins og þeir sem koma frá landnámsskálanum sem grafinn var upp í Viðey á sínum tíma. Hæglega má fá það á tilfinninguna að við gerð sýningarinnar hafi sitt lítið af hverju verið sótt í handraðann til þess að bæta upp fundasnauðan uppgröft. Eins er óljóst hvert upplýsingar um þá tækni sem notuð var við byggingu skálans voru sóttar, því veggir skálans voru ekki grafnir upp. Þær virðast því einnig hafa verið sóttar í handraðann, enda byggjast þær á rótgrónum hugmyndum um þá hleðslutækni sem líklega var helst notuð við byggingu híbýla heldra fólks á síðari öldum.⁷

Ég ætla að leyfa mér að ganga skrefinu lengra en Steinunn Kristjánsdóttir í tilvitnuninni hér að ofan og halda því fram að landnámssýningin í Aðalstræti segi okkur nákvæmlega ekkert um landnám í Reykjavík annað en það sem við höfum hingað til gefið okkur. Sýningin er langtum meira aðlaðandi og staðfestandi en hún er fræðileg og er þar ekki við fornleifafræðina að sakast.

Fornleifafræðingar geru þó sín axarsköft rétt einsog aðrir. Neil Price, fornleifafræðingur við Háskólann í Aberdeen, hefur í bók sinni The Viking World talsvert gagnrýnt fornleifafræðina fyrir að hrapa að ályktunum. Í fyrirlestraröð sem hann hélt við Háskóla Íslands í janúar á síðasta ári vék hann sér oft að sama atriðinu: hvernig eigum við að túlka þá muni sem við finnum? Hann nefndi sérstaklega fræga Freysstyttu sem fannst árið 1904 í Rällinge við Lund í Svíþjóð.⁸ Hún situr með fæturna krosslagða og hægri höndin heldur um sítt skeggið. Hann er með kramarhússlaga höfuðfat, líktog önnur fræg stytta sem ég nefni hér bráðum, og í fullri reisn.

Hvernig vitum við að þetta er Freyr? Við vitum það ekki, en áberandi reður er frjósemistákn. Það er eina atriðið sem tengir þessa tilteknu styttu við Frey, nema menn vilji ganga það langt að tengja vopnleysi styttunnar við Skírnismál.⁹ Price nefndi einnig eineygða styttu sem fannst og var undir eins sögð vera af Óðni. Öllum hinum styttunum sem síðar fundust og voru meira eða minna nákvæmlega eins, að undanskildum augnafjölda (allt frá engu upp í tvö), var á hinn bóginn sópað undir teppið. Á sumar stytturnar vantaði aðra höndina. Ekki man ég hvort þær týpur voru kenndar við Tý en ekkert af ofangreindu er næg sönnun fyrir slíkum tengingum. Ein sem varðveist hefur, sem er hvorutveggja eineygð og einhent, er þó seld á netinu og nefnd Óðinslíkneskja. Það er nokkuð hæpin ályktun svo ekki verði meira sagt.

Þórshamar einn fannst á Íslandi og er talinn vera frá um 1100. Hann hangir öfugur og er holur um krossmótin. Ljónshöfuð gín á hinum endanum þar sem binda mætti snæri gegnum kjaftinn til að hengja um hálsinn með. Hvað tengir þennan hamar sérstaklega við Þór veit ég ekki, nema að það eru svolítið hamarslaga brúnirnar á krossinum. Hitt veit ég þó að öfugur kross er tákn Péturs postula og þarmeð páfans,¹⁰ og ljónið er ennfremur einkennistákn þess æðsta dýrlings katólskrar kirkju.

Ég er þó engan veginn að þræta fyrir að kross þessi sé í raun og sann þórshamar, heldur einfaldlega benda á að táknin leynast víða og að það þarf engan Robert Langdon til að fífla sér leið gegnum fornleifar. Ef þessi slembitilgáta mín sem ég set meira fram til að ýta við lesendum en til að breyta sögunni væri þó sannanlega rétt, þá setti það Þórsstyttuna frægu í talsvert annarlegt samhengi. Sá heldur einnig um skegg sér, sem vex honum niður að lendum og tekur á sig form þess hins sama umrædda þórshamars. Sá náungi ber sama hatt og áðurnefnd Freysstytta, sem tengir þær þó ekki sé nema að litlu leyti saman. Það er ekki leiðinlegt að ímynda sér uppnámið sem yrði ef það væri nokkur einasta leið að sanna að Þórsstyttan sé í raun Pétur.

Annað sem nefna mætti er það sem mér var kennt í grunnskóla og aftur í framhaldsskóla og sjálfsagt margir kannast við. Það er að íslensk sverð úr mýrarrauða hafi verið það léleg að notkun þeirra í bardaga jafnaðist á við að slá mann ítrekað með grjóti þar til sverðið brotnaði, eða annar hvor dræpist úr leiðindum, ef ekki af áverkum. Staðreyndin er hinsvegar sú að engin íslensk sverð hafa nokkru sinni fundist, öll sverð sem hafa fundist á Íslandi eru smíðuð erlendis. Fyrir utan hitt að úr tonni af mýrarrauða má vinna talsvert magn af góðu járni sem vel gæti dugað til að rista menn á hol.¹¹ Ef ekki er hægt að hafa þetta litla atriði rétt, hvað verður þá um Íslandssöguna í heild?

Að hrapa að ályktunum
Samdi Snorri Sturluson Egils sögu? Það held ég ekki. En vera kann að hann hafi átt þátt í að koma henni á bókfell. En skiptir það máli? Það er nú það.

Fyrir 5 árum skrifaði Ármann Jakobsson greinarkorn hér á Hugsandi þar sem hann rekur í stuttu máli hugmyndir Patriciu Pires Boulhosa um að Gamli sáttmáli og Gissurarsáttmáli hafi aldrei verið til, sem slíkir, heldur séu þeir síðari tíma áróðursrit sem beri að skilja útfrá tíðaranda hinna varðveittu gerða þeirra. Rökin eru þau að varðveittar gerðir þeirra eru langtum yngri en sáttmálarnir tveir eru taldir vera.¹²

Ég minnist á þetta til þess eins að ítreka að í raun og veru verður fátt sagt með fullvissu miðað við þær heimildir sem við eigum, og jafnvel þótt þær væru fleiri, ítarlegri og fjölbreyttari. Þess þá heldur. Það er ótrúlega margt sem hægt er að komast að með textafræðilegum, sagnfræðilegum, þjóðfræðilegum, bókmenntafræðilegum og fornleifafræðilegum rannsóknum á þeim heimildum sem við þó eigum. En við þurfum að varast þá endalausu botnlausu pytti ályktanadrátta sem liggja stráðir yfir minjarnar, handritin og þær gerðir þeirra munnlegu frásagna sem þau geyma varðveitt fram á þennan dag. Það þarf að forðast þá tilhneigingu að segja því meira þeim mun minna sem heimildirnar sjálfar segja. En fyrst og síðast þarf að forðast að draga ályktanir um efni fram.