Mörgum er eflaust enn í fersku minni þegar ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar skrifaði undir stjórnarsáttmála á Þingvöllum árið 2007, hugsanlega í þeirri von að verða með tímanum kennd við staðinn. Í kjölfar undirritunar stjórnarsáttmálans heyrðust þó raddir sem bentu fjölmiðlum á mikilvægi þess að beita gagnrýnni hugsun áður en penni rataði á blað - og láta því ekki ginna sig í slíkar nafngiftir. Hvort sem það var vegna þessarar umræðu eður ei kenndu fjölmiðlar téða ríkisstjórn lengst af ekki við Þingvelli - en það kann þó að breytast verði ríkisstjórnarskipti tíð á næstunni. En því mátti ekki kenna stjórnina við Þingvelli? Á þjóðin, en ekki stjórnvöld hverju sinni, kollektívan höfundarrétt á þessu forskeyti?
Þingvellir: Hið fullkomna þjóðartákn?
Þjóðgarðurinn á Þingvöllum varð til þegar svæðið var friðlýst með lögum nr. 59/1928. Í 1. grein laganna segir að Þingvellir við Öxará og nágrenni þeirra skuli frá ársbyrjun 1930 vera „friðlýstur helgistaður allra Íslendinga.“ Þingvellir eru þjóðgarður, en yfirstjórn þeirra er þó undir Forsætisráðuneyti, en ekki Umhverfisstofnun (og þar með Umhverfisráðuneyti) eins og yfirstjórn annarra þjóðgarða. Þess má geta að Forsætisráðuneyti, en ekki Menntamálaráðuneyti, fer einnig með stjórn Þjóðmenningarhúss, en þar er meðal annars að finna sýningu á völdum handritum. Sérstök nefnd á vegum Alþingis, Þingvallanefnd, fer síðan með innri málefni Þingvalla, sem eru nú á heimsminjaskrá UNESCO.
Margir íslenskir þjóðhöfðingjar hafa viðhaft fögur og háfleyg orð um Þingvelli og hafa þeir verið vettvangur margra þjóðarviðburða. Að undanskilinni fremur lítt sóttri Kristnihátíð árið 2000 hýstu Þingvellir, í fjögur skipti á 20. öld, afar fjölmennar og táknrænar þjóðarsamkomur. Lýðveldishátíðin árið 1994 undirstrikaði enn frekar hið „hið táknræna virði þessa helga staðar þar sem hjarta þjóðarinnar slær,“ svo vitnað sé í orð Davíðs Oddssonar þáverandi forsætisráðherra. Vigdís Finnbogadóttir, þáverandi forseti Íslands, lýsti hinu tvöfalda hlutverki Þingvalla, sem heilla erlenda gesti með náttúrufegurð á meðan hið andlega virði væri aðeins Íslendinga að meðtaka.1
Sagn- og fornleifafræðingurinn Guðmundur Hálfdanarson telur virði Þingvalla sem þjóðartákns liggja í þeirri staðreynd að þeir séu ekki táknmynd átaka né stéttaskiptingar – ólíkt til dæmis Versalahöll í Frakklandi. Hann álítur svo að enginn einn hópur Íslendinga geti gert tilkall til Þingvalla. Þingvellir hafi ennfremur ekkert annað hlutverk en að vera sameiningartákn þjóðarinnar og sem þjóðgarður séu þeir sameign þjóðarinnar. Loks sé náttúrufegurð staðarins mikil. Hann álítur að komi sá dagur að Íslendingar hafi að stærstum hluta gleymt sögu sinni verði Þingvellir ávallt til staðar og þjóni því hlutverki að tákngera sameiginlega fortíð og minni þjóðarinnar.2
Sannarlega fjálglegar lýsingar.
Rammpólitískt vald ætlaðra þjóðargersema
Vissulega eru Þingvellir mikilvægir íslensku þjóðinni, en einhver kann þó að spyrja hvort verið sé að gildishlaða staðinn umfram það sem raunverulegt er - sé flatt meðaltal tekið af viðhorfi allra þegna landsins. En tölur, gröf og meðaltöl duga skammt þegar þjóðartákn eru annars vegar. Gildi þeirra er annað og meira. Gripir og staðir geta orðið þjóðartákn en slíkt gerist þó yfirleitt ekki að sjálfu sér. Til þess að gripur eða staður verði að táknmynd þjóðar þarf gildi hans að smjúga inn í kollektívt minni hennar. Minni þjóðar skapast á margan hátt; í gegnum sögukennslu á grunnskólastigi, í fjölmiðlum og ekki síst í tungumáli þjóðar.
Þjóðartákn hafa skýra tengingu við vald. Þess eru mörg dæmi að fornleifar eða minjastaðir hafi verið notuð í þeim tilgangi að vekja þjóðerniskennd eða réttlæta hernað gegn annarri þjóð eða þjóðfélagshópum.3 Ólíklegt er þó að slíkar aðstæður skapist á Íslandi sökum einsleitni okkar (sem fer þó dvínandi, kannski sem betur fer) og landamæraleysis eyjunnar.
Sameiginlegt og félagslegt minni leikur mikilvægt hlutverk í sjálfsmynd þjóðar og byggist það yfirleitt á þeirri hugmynd að nútíma þjóðarsál sé lokaútkoma langrar sögulegrar þróunar. Raunar telja margir að sameiginlegt minni sé eitt helsta sameiningartákn þjóðar og skilji hana frá nágrannaþjóðum sínum.4 Sama má segja um sameiginlegt tungumál, enda hefur mikil mál„hreinsunar“stefna einkennt íslenska tungu allt frá upphafi sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar, ólíkt „kærulausari“ nágrannaþjóðum sem ekki hafi sérstakar nýyrðastofnanir á sínum snærum. En blikur eru á lofti. Guðmundur Hálfdanarson telur að samfara alþjóðavæðingu hafi skapast þörf fyrir nýtt sameiginlegt heimsminni sem samræmist betur nýrri veröld án landamæra. Þetta nýja sameiginlega heimsminni hafi hins vegar ekki litið dagsins ljós og á meðan fjarar undan sameiginlegu minni þjóðríkja.5
Eftirsótt hlýtur að vera að komast að hinum þjóðmenningarlegu kjötkötlum. Bordieau viðurkenndi að efnahagslegt forskot væri mikilvægt í valdakerfi samfélags, en þó væri beinn þáttur einstaklings eða hóps í því að skilgreina og skilgeta menningararf þjóðar nytsamlegastur í klifri upp valda- og virðingarstiga samfélags.6 Í þessu samhengi er rétt að minnast inntaks orða George Orwell frá árinu 1949, en hann hélt því fram að sá sem stjórnaði sýn okkar á fortíð stjórnaði einnig sýn okkar á framtíð; og lykillinn að því að stjórna fortíð væri að stjórna í nútíð.7
Niðurlag: „Aðgát skal höfð í nærveru þjóðar“
Nauðsynlegt er að hefja umræðu um vald og merkingu íslenskra arfleifðar, einkum þeirra gripa og staða sem flokkast sem þjóðartákn. Merking er afar mikilvæg í allri umræðu um virði þjóðararfs. Styrkur sérhvers samfélags liggur ekki hvað síst í því hversu djúpar menningarlegar rætur þess eru. Mikilvægt er fyrir þjóð að vera meðvituð um það mikla vald sem fylgir umsýslu og miðlun þjóðmenningar og þjóðararfs; saga og menningarminjar skulu ekki misnotaðar í pólitískum tilgangi. Nýjum niðurstöðum menningarrannsókna ber að miðla, jafnvel þó þær stangist á við hefðbundna sögutúlkun og ljái texta, gripum eða minjum nýja merkingu – eða leiði til gengisfellingar þeirra. Sögukennslu þarf að endurskoða reglulega með þetta í huga. Menningarlegri hreinstefnu þarf að taka með mikilli varúð. Síðast en ekki síst þarf almenningur að vera gagnrýnni á forræði Forsætisráðuneytisins yfir ákveðnum málaflokkum tengdum menningarverðmætum; bæði vegna mikilvægis þeirra sem pólitísks valdatækis og vegna mikilvægis þess að menningarverðmæti þessi tapi ekki einkennum almannagæða.
Heimildir
Guðmundur Hálfdanarson. (e.d.) Þingvellir: An Icelandic "Lieu de Mémoire" [Rafræn útgáfa]. History and Memory 12/1. Sótt þann 17. júní 2008 af http://iupjournals.org/history/ham12-1.html
Layton, Robert og Wallace, Gillian. (2006). Is culture a commodity? Í Scarre, Chris og Scarre, Geoffrey (ritstj.), The Ethics of Archaeology. Philosophical Perspectives on Archaeological Practice, bls. 46-68. Cambridge: Cambridge University Press.
Müller-Wille, Michael. (1996). The political misuse of Scandinavian prehistory in the years 1933-1945. Í Roesdahl, E. og Meulengracht Sørensen, P. (ritstj.) The waking of Angantyr: the Scandinavian past in European culture. Aarhus University Press, bls. 156-175.
Patterson, Thomas C. (1999). The political economy of archaeology in the United States. Annual Review of Anthropology 28, bls. 155-174.
Steinunn Kristjánsdóttir. (2004). Sameiginlegt og félagslegt minni í fortíð og nútíð. Ritið 4 (2), bls. 51-64.