Hversu hnattvætt er Ísland? Fyrri hluti - hnattvæðing heimsins

Viðfangsefni þessarar greinar er hnattvæðingin og afleiðingar hennar, en skiptar skoðanir hafa verið um þetta hugtak allt frá því að farið var að nota það að einhverju marki um 1980. Megintilgangurinn er að skoða hversu mikil áhrif hnattvæðingin hefur haft á Íslandi. Til þess að það sé mögulegt verður þó fyrst að komast að því hvað felst í orðinu hnattvæðing. Í þessum fyrri hluta verður því rætt um skilgreiningar, meginþætti, mælingar og kenningar þær er tengjast hugtakinu. Seinni hlutinn verður svo helgaður áhrifum hnattvæðingarinnar á Ísland.

Við erum öll á sama báti

„Við erum öll á sama báti, en það er enginn við stýrið!“ Þannig hljómar inntak greinarinnar The Great Iceland Meltdown eftir rithöfundinn og blaðamanninn Thomas L. Friedman. Greinin birtist í blaðinu New York Times haustið 2008 og fjallar um það efnahagslega hrun sem Íslendingar stóðu þá frammi fyrir. Í viðleitni sinni til að grafast fyrir um orsakir og afleiðingar hrunsins setur Friedman landið í hnattrænt samhengi og tekst býsna vel að rekja þræðina um alla jarðarkúluna.

Hann lýsir íslenskum bönkum sem hafi þanist út undanfarin ár með því að taka fé að láni á hagstæðum kjörum í einum heimshluta og endurlánað það með gríðarlegum hagnaði í öðrum. Á sama tíma hafi verðbréfamiðlarar í Suðu- Kaliforníu otað að efnalitlu fólki. Húsnæðislánum sem það átti aldrei möguleika á að standa í skilum með. Vanskilalánum hafi svo verið vöndlað saman í glansumbúðir og þau afhent auðtrúa kaupendum, hvar sem þá var að finna í heiminum. Á heimshornaflakkinu hafi lánin svo súrnað enn frekar, rúið fjármálastofnanir trausti og valdið því að þær hættu að lána hver annarri. Þannig hafi þau orðið upphafið að þeirri kreppu sem heimsbyggðin glímir nú við.

Friedman segir íslenska banka í þessu umhverfi hafa brugðist við sívaxandi lánsfjárþörf sinni með því að bjóða upp á lokkandi innlánsreikninga á netinu og höfðað meðal annars til almennings, stofnana og fyrirtækja í Bretlandi. Það hafi þó ekki nægt og þar sem öll lánasund hefðu á endanum lokast hafi trausti rúnir bankarnir á endanum farið í þrot með gríðarlegu fjárhagslegu tjóni fyrir bæði Íslendinga og Breta. Friedman lýsir í raun veröld sem er svo gríðarlega samtengd að óvarlegar lánveitingar í S-Kaliforníu geti og hafi keyrt áhættusækna íslenska banka, og þar með íslenskt samfélag, í kaf. Og aftur valdið því að nú þurfi til dæmis lögreglan í Norður-Úmbríu á Englandi að skera niður löggæsluna á götum borga og bæja.¹

Friedman er þó fráleitt sá eini sem hefur skrifað um ástandið. Höggið sem myndaðist við fall íslensku bankanna er heldur ekki eingöngu bundið við íslenskan og breskan almenning. Dagana eftir hrunið bárust til dæmis tugir frétta úr ýmsum heimshornum þar sem sagt var frá orsökum, eðli, ferli og afleiðingum hrunsins. Hér má nefna fregnir af gríðarlegu tapi þýskra bankastofnana og björgunaraðgerðum þarlendra yfirvalda í kjölfarið.² Þá var sagt frá fyrirsjáanlegu stórtapi í dönsku ferðaþjónustunni vegna fjarveru Íslendinga.³ Svipaðar fregnir bárust frá Skotlandi. Þar var jafnvel talið líklegt að straumurinn myndi snúast við og Skotar myndu nú nýta sér lágt gengi íslenskrar krónu og ferðast oftar til Íslands. Og það þrátt fyrir afar slæm samskipti breskra og íslenskra stjórnvalda vegna notkunar Breta á hryðjuverkalöggjöf til að frysta eignir íslenskra banka.⁴ Áhrifanna gætti jafnvel á fjármálamörkuðum í Hong Kong, en þarlendir bankastarfsmenn töldu að Ísland hafi verið sú litla þúfa sem velt hafi þungu hlassi vogunarsjóða heimsins sem hafi hver af öðrum riðað til falls í kjölfarið, með ófyrirsjáanlegum afleiðingum.⁵

Hvað er hnattvæðing?

Frá því upp úr 1980, þegar menn fóru fyrir alvöru að nota orðin „hnattrænt“ um ákveðið ástand í heiminum og „hnattvæðingu“ sem tilhneigingu og tákn fyrir nýja tíma, hafa ýmsar skoðanir verið viðraðar á því hvað hugtökin þýði í raun.⁶

Fjórar útskýringar hafa verið mest áberandi og fræðimenn að mestu notað þær í ljósi afstöðu sinnar til hnattvæðingarinnar. Sumir þeirra hafa útskýrt fyrirbærið sem alþjóðavæðingu og horfa þá til aukinna samskipta og gagnhæðis ríkja á milli. Aðrir tala um frjálsræðisvæðingu og meina aðallega afnám viðskiptahindrana og vegabréfsáritana og frjálsari milliríkjaviðskipti. Enn aðrir segja hugtakið snúast um einsleitnisvæðingu, að allt leiti í sama farið og nefna atriði eins og gregoríska tímatalið, jakkaföt, austurlenskan mat, byssur og Barbídúkkur. Fjórði hópurinn notar orðið Vesturlandavæðing og talar um heimsvaldastefnu Vesturlanda sem valdi því að á heimsvísu séu teknir upp vestrænir siðir, vörur, venjur og gildismat.

Í bók sinni Globalization - a critical introduction frá árinu 2005 hafnar fræðimaðurinn Jan Aart Scholte fyrrnefndum útskýringum og telur þær takmarkaðar og gamaldags. Scholte vill meina að hnattvæðingin kristallist í hugtakinu afsvæðavæðing. Með þessu á hann við að m.a. með tilkomu nýrrar tækni og samskipta- og samgönguhátta séu mannleg samskipti síður bundin við ákveðið rými eða landfræðileg svæði. Rýmið, sem rammi utan um mannleg samskipti, geti nú til dæmis verið í sýndarheimum á Internetinu. Samskipti manna á millum fari nú í auknu mæli fram í rauntíma, óháð hnattrænni staðsetningu og nefnir Scholte t.d. hraðari flugsamgöngur, fjarvinnslu, bankaviðskipti, íþróttaatburði sjónvarpað um gervihnött, notkun heimsgjaldmiðla eins og Evru og Dollars og jafnvel hnattræna mannréttindabaráttu. Scholte bendir á að þessi atriði séu ekki öll ný af nálinni, en að nú gerist þau oftar, hraðar, á fleiri stöðum á hnettinum og með þátttöku sífellt fleiri íbúa hans. Það séu því þessi afsvæðavæddu og hnattrænu samskipti, einkum í krafti nýrrar upplýsingatækni, sem séu kjarninn í hnattvæðingunni og einkenni hana öðru fremur.⁸ Í þessari grein verður stuðst við þessa skilgreiningu Scholtes á hnattvæðingunni.

Meginþættir hnattvæðingar og mælingar

Nú þegar hugtakið hnattvæðing hefur verið skilgreint er hægt vinda sér í að afmarka helstu þætti hennar og útskýra hvernig þeir eru mældir. Einungis þannig næst marktækur samanburður á hnattvæðingu Íslands og umheimsins.

Í bókinni Hnattvæðing og þekkingarþjóðfélag eftir þá Stefán Ólafsson og Kolbein Stefánsson eru settir fram nokkrir meginþættir sem höfundarnir telja að gefi góðar vísbendingar um hnattvæðinguna. Í greiningu sinni styðjast þeir m.a. við rannsóknir OECD og annarra alþjóðastofnana.⁹ Stefán og Kolbeinn reiða sig einnig á greiningu ráðgjafafyrirtækisins A.T.Kearney. Fyrirtækið gerir árlega úttekt á hnattvæðingu fyrir tímaritið Foreign Policy, en með því að setja íslenskar tölur inn í samanburðarlíkan þess geta þeir mælt stöðu hnattvæðingar á Íslandi.¹⁰

Meginþættir þessarar greiningar eru fjórir og skýrt afmarkaðir og verður því stuðst við þá hér. Þeir skiptast í: efnahagsleg samskipti, þar sem umfang viðskipta við útlönd og erlend fjárfesting eru mæld; persónuleg samskipti, þar sem ferðalög og ferðamannaiðnaður, millilandasímtöl, persónulegar peningagreiðslur og millifærslur eru mæld; tæknileg samskipti, þar sem mældur er fjöldi internetnotenda, hýsitölva og öruggra netþjóna sem dulkóðuð samskipti fara í gegnum; og að lokum pólitísk þátttaka, en þar er mældur fjöldi þeirra alþjóðasamtaka sem löndin eru aðilar að, fjárframlög og mannafli til friðargæslusveita Sameinuðu þjóðanna, staðfestingar á alþjóðasamningum og umfang greiðsluflæðis hins opinbera.¹¹

En hvernig lýsa kenningar í alþjóðasamskiptum hnattvæðingunni? Hvernig skýra þær hana? Og hvernig vilja þær takast á við hana?

Hnattvæðing og kenningar í alþjóðasamskiptum

Í fyrstu verður litið til nýraunsæishyggju Kenneth N. Waltz, leiðandi fræðimanns á sviði alþjóðasamskipta. Í ritgerð sinni Anarchic Orders and Balances of Power lýsir hann tregðu ríkja til samvinnu, þrátt fyrir augljósa ábata. Waltz rekur tregðuna til stjórnleysis í alþjóðakerfinu og telur hana tengjast hræðslu ríkja við að verða háð hvert öðru og glata þar með völdum. Í stað samvinnu kjósi þau því að bregðast við aðsteðjandi vandamálum með því að taka smáar ákvarðanir með eigin hagsmuni í huga.

Waltz telur vandamálin hins vegar í auknu mæli hnattræns eðlis og kalli því á stórar lausnir. Hér vitnar hann í hagfræðinginn Albert E. Kahn en hann talar um „harðræði smáákvarðana“ sem lýsi sér í því að margar smáar ákvarðanir leiði til neikvæðrar heildarniðurstöðu. Með vísan í þessar hagfræðikenningar lýsir Waltz því hvernig bankaáhlaup virka. Við slíkar aðstæður hugsi hver um sinn eigin hag, taki út sparifé sitt og verði þess valdandi, án þess að ætla sér það, að markaðir hrynji á heimsvísu. Þar sem enginn hugsi um heildina vanti alla yfirsýn. Vitlausar ákvarðanir séu því teknar með afar neikvæðum hnattrænum áhrifum.¹² Þetta rímar vissulega óhugnanlega mikið við þá atburðarrás sem lýst var í inngangi þessarar greinar.

Margir hafa þó orðið til að gagnrýna kenningar Waltz. Hann þykir t.a.m. einblína um of á stjórnleysið í kerfinu og skeyta lítt um aðra þætti eins og efnahagslegt og vistfræðilegt gagnhæði, breytingar á getu og virkni ríkisstjórna, breytingar í upplýsingaflæði og hlutverk alþjóðastofnana.¹³ Nokkrar mjög svo ólíkar gagnrýnisraddir hafa þannig orðið háværar í umræðunni um hnattvæðingu undanfarin ár.

Nýfrjálshyggjan er sú kenning sem hefur verið fyrirferðarmest í greiningu á hnattvæðingu frá um 1980, en hún nálgast viðfangsefni sín á forsendum markaðarins. Fylgismenn hennar tala fyrir efnahagslegri samvinnu, tengja hnattvæðinguna iðulega við frjálsara fjármagnsflæði og takmarkaðri afskipti af mörkuðum og fagna öllum tilburðum í þá veru. Kenningunni hefur verið hampað af voldugustu ríkjum heims, en sú staða hefur endurspeglast í alþjóðastofnunum á borð við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn (IMF).

Kenningum sem gagnrýna sýn nýfrjálshyggjunnar hefur þó vaxið ásmegin undanfarið. Fyrst má nefna höfnunarhyggju, en sú nálgun á sér mjög ólíka fylgismenn. Meðal þeirra eru þjóðernishagfræðisinnar, strangtrúarsinnar og róttækir umhverfissinnar. Þeim finnst hnattvæðingin ógna mikilvægum gildum og vilja því hverfa frá henni. Endurbótahyggja er annarskonar gagnrýni og eiga fylgismenn hennar oftast rætur í klassískum hagfræðikenningum (Keynes) og jafnaðarmennsku. Þeir taka hnattvæðingunni fagnandi, en vilja temja hana og lýðræðisvæða í gegnum alþjóðasamtök og alþjóðlegt regluverk. Fjórða nálgunin er umbreytingahyggja, en fylgismenn hennar má m.a. finna innan nýrra afbrigða félagshyggju, sem og meðal stjórnleysingja. Fylgjendurnir vilja ganga enn lengra en endurbótamenn og skapa nýtt hnattrænt samfélag með nýjum gildum. Stefnan hefur löngum verið talin nokkuð utangarðs og fjarri helstu fræðilegu umræðustraumum um hnattvæðingu.¹⁴

Eftir þessa yfirferð um skilgreiningar, meginþætti og kenningar þær er lúta að hnattvæðingunni verður litið nánar á hvernig hún horfir við Íslendingum nútímans. Meira um það næst.