Hversu hnattvætt er Ísland? Seinni hluti - hnattvæðing Íslands

Í fyrri hluta þessarar greinar var fjallað um hnattvæðingu heimsins, skilgreiningar, meginþætti, mælingar og kenningar þær er tengjast hugtakinu. Hér að aftan verður rætt um áhrif hnattvæðingarinnar á Íslandi og hversu hnattvætt landið teljist í raun. Í því augnamiði verður tekið á þáttum eins og efnahagslegum, persónulegum og tæknilegum samskiptum ásamt því sem fjallað verður um pólitíska þátttöku í alþjóðasamfélaginu. Hér verður fyrst vikið að efnahagslegum samskiptum.

Efnahagsleg samskipti - viðskipti við útlönd og erlend fjárfesting

Stefán Ólafsson og Kolbeinn Stefánsson halda því fram í bók sinni, Hnattvæðing og þekkingarþjóðfélag, að efnahagsleg samskipti Íslands við umheiminn sjáist einkum í umfangi utanríkisviðskipta sem hlutfalli af vergri landsframleiðslu og beinni erlendri fjárfestingu. Því stærri breytur, því meiri áhrif hnattvæðingar á viðkomandi ríki. Hér benda þeir einnig á kenningu Peter J. Katzenstein, prófessors í alþjóðasamskiptum, um mikil milliríkjaviðskipti fámennra þjóða [og þ.a.l. mikla hnattvæðingu]. Katzenstein segir lítil og opin hagkerfi fámennra þjóða ekki geta tryggt hagsæld þeirra og því séu þær háðari milliríkjaviðskiptum en stærri þjóðir.

Í greiningu sinni komast þeir að því að hlutur vöruútflutnings hafi vaxið framan af 20. öldinni, verið um 40% af VLF árið 1914, en fallið í u.þ.b. 30% aldamótin 2000. Á síðustu 30 árum 20. aldar hafi hann því ekki haldið í við landsframleiðslu, en sé útflutningi þjónustu bætt við hækki hlutfallið í rúmlega 35%. Þetta segja þeir á skjön við það sem gerst hafi í flestum vestrænum ríkjum, þar sem útflutningur hafi aukist hraðar en landsframleiðsla. Þegar Ísland sé borið saman við önnur OECD-ríki komi líka athyglisverð mynd í ljós. Landið mælist vissulega í hærri enda skalans, en í samanburði við smærri ríki eins og Norðurlönd, komi það illa út. Öðru máli gegni um innflutning, en hann jókst mun hraðar á seinni hluta aldarinnar en útflutningurinn.

Þegar kemur að erlendri fjárfestingu er svipað uppi á teningnum. Hér benda tölurnar til þess að fjárfesting hafi verið lítil fram til 1995 en þá hafi hún tekið við sér. Engu að síður hafi landið mælst undir meðaltali OECD-ríkjanna síðustu tvo áratugi 20. aldarinnar, en fjármagnsflæðið aðallega verið í formi íslenskra fjárfestinga erlendis og ekki öfugt. Stefán og Kolbeinn segja að þetta bendi allt til þess að Ísland hafi ekki nýtt sér nógu vel þau tækifæri til hagsældar sem hafi falist í auknum þunga hnattvæðingarinnar á þessum sviðum síðustu áratugi og hafa þeir af þessu vissar áhyggjur.¹

Yngri rannsóknir benda til þess að ástandið hafi ekki batnað síðustu árin. Þannig lýsir Gylfi Zoega hagfræðingur áhyggjum af sömu tilhneigingum í utanríkisviðskiptum Íslendinga í grein sinni Utanríkisviðskipti: Stofnanaumhverfi, frumkvöðlakraftur og vægi „grundvallaratvinnuvega“ frá 2008. Í greininni heldur hann því fram að þrátt fyrir bætt stofnanaumhverfi, m.a. með aðild að EES hafi utanríkisviðskipti landsins staðnað. Frumkvöðlakraftur landsmanna hafi að mestu verið virkjaður til eignakaupa innanlands og erlendis og að það í krafti lánsfjár. Útstreymi fjár sé mikið og skuldsetning stórfelld og vaxandi. Þessu þurfi að breyta með því að minnka stóriðjuframkvæmdir, opna hagkerfið enn frekar, athuga inngöngu í ESB og upptöku Evru sem gætu dempað hagsveiflurnar.²

Persónuleg samskipti - ferðalög, peningagreiðslur og annað

Þegar litið er til persónulegra samskipta virðist sem hnattvæðingin sé í fullu fjöri á Íslandi. Þannig nær fjórfaldaðist hlutfallslegt flæði fólks til og frá Íslandi á árabilinu 1961-2001 og er þá verið að miða við búferlaflutninga. Sé horft til erlendra ferðamanna sem hlutfall af íbúafjölda óx sá fjöldi gríðarlega allan síðari hluta 20. aldarinnar og er Ísland í öðru sæti á heimslistanum árið 2000. Þá ferðast Íslendingar einnig mikið sjálfir. Mæld í umfangi símtala til og frá landinu eru persónuleg samskipti einnig mikil og lendir Ísland þar í 4. sæti heimslistans árið 2000. Hins vegar virðist lítið um persónulegar tekjutilfærslur til og frá landinu og þar hafna Íslendingar í 62. sæti sama ár.³

Nýrri gögn staðfesta stóraukið flæði ferðamanna til og frá landinu og gildir þá einu hvort verið er að mæla ferðalög Íslendinga eða erlendra ferðamanna. Þannig voru erlendir ferðamenn orðnir 415.174 árið 2006 og hafði þeim fjölgað úr 200.835 árið 1996. Á sama tímabili hafði heildarfjöldi farþega um Leifsstöð vaxið úr 1.024.650 í 2.019.470.4 Er þessi aukning í takt við, eða jafnvel ívið hraðari en þróunin á heimsvísu, en ferðamönnum í heiminum hefur fjölgað jafnt og þétt frá miðri 20. öldinni.⁵

Tæknileg samskipti - internetið og umgjörð þess

Íslendingar virðast standa sig ágætlega þegar kemur að tæknihliðinni og í raun framúrskarandi sé eingöngu litið til internetsins. Frá 1986 til 2002 jókst til að mynda fjöldi heimila sem hafði aðgang að einkatölvu úr um 20% í rúmlega 90%. Árið 2002 var hlutfall nettengdra tölva einnig komið yfir 90% frá því að vera næstum ekkert árið 1995.⁶ Um aldamótin voru hlutfallslega flestir netnotendur á Íslandi og var landið í öðru sæti á eftir Bandaríkjunum hvað varðar gæði og fjölda netþjóna.⁷

Sex árum síðar virtust litlar breytingar hafa átt sér stað hvað þetta varðar. Þannig notuðu 90% Íslendinga á aldrinum 16-74 ára tölvur árið 2006. 88% þeirra notuðu internetið. Á sama tíma notuðu 61% íbúa Evrópusambandsins tölvu og 54% þeirra internetið.⁸ Til samanburðar lentu Svíar í efsta sæti hvað varðar netnotkun í fyrrnefndri hnattvæðingarmælingu Foreign Policy árið 2007 og var hlutfallið þar 76,22%.⁹

Pólitísk þátttaka - alþjóðasamtök, friðargæsla og fleira

Samkvæmt Stefáni og Kolbeini var hnattræn staða Íslands í meðallagi þegar kom að alþjóðlegri pólitískri þátttöku árið 2000. Þátttaka Íslands í friðargæslu var tiltölulega nýtilkomin, en hafði vaxið að umfangi árin á undan og skilaði þjóðinni nú í 45. sæti heimslistans. Það sem helst dró Ísland niður á þessum vettvangi árið 2000 var sú staðreynd að í landinu voru einungis tólf sendiráð og varð það til þess að landið hafnaði á botninum í þessum flokki.¹⁰

Átta árum síðar, í október 2008, hafði engin breyting orðið á fjölda sendiráða í landinu.¹¹ Hins vegar hafði orðið talsverð breyting á þátttöku Íslands í alþjóðasamstarfi á þessu tímabili og þannig höfðu til dæmis umsvif friðargæslunnar aukist verulega.¹² Þá hafði sendiráðum Íslands erlendis fjölgað, ásamt því sem fjölgað hafði í starfsliði utanríkisþjónustunnar vegna aukinna verkefna á borð við framboð landsins til Öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Öll þessi auknu umsvif má rekja til þeirra áherslubreytinga sem orðið hafa á utanríkispólitík Íslands á tímabilinu. Nú má segja að landið sé í auknum mæli sjálfviljugur (og sökum utanaðkomandi þrýstings) þátttakandi í alþjóðastarfi til að hafa áhrif, fremur en eingöngu fyrir efnahagslegan ábata eins og raunin var oft forðum daga.¹³

Að endingu verður vart skilið við pólitíska þátttöku Íslands á alþjóðavettvangi án þess að nefna hin miklu og athyglisverðu samskipti sem landið á við Evrópusambandið í gegnum EES- og Schengen-samningana.¹⁴ Þrátt fyrir að vera nær eina land Evrópu sem aldrei hefur sótt um aðild að ESB¹⁵ er það á kafi í Evrópusamvinnunni í gegnum Schengen-samninginn. Jafnvel svo að á þeim vettvangi stendur það nær kjarna sambandsins en sjálf ESB-ríkin Bretland og Írland.¹⁶

Niðurlag - samanburður og mat

Þegar hinir fjórir meginþættir hnattvæðingar á Íslandi eru dregnir saman sést glögglega að þeir vega mismikið á hnattvæðingarvoginni. Þannig má álykta sem svo að það hafi verið efnahagslegu þættirnir sem dregið hafi Ísland niður hnattvæðingarlistann og að eftir hið efnahagslega hrun sem reið yfir landið haustið 2008 verði mikil óvissa með þá í náinni framtíð. Með vísan í grein Gylfa Zoega má þó gera því skóna að mikil sóknarfæri séu á þessum vettvangi og að landið ætti að eiga möguleika á því að skjótast tiltölulega hratt upp þennan hluta listans á ný. Hér mun lækkað gengi íslensku krónunnar og kaupmáttarrýrnun samfara því væntanlega draga úr innflutningi. Lágt gengi krónunnar ætti einnig að stuðla að hraðri styrkingu útflutningsgreina sem þá einnig myndu vaxa tiltölulega hratt í hlutfalli við landsframleiðslu, þar sem hrun fjármálageirans mun nú leiða til heildarsamdráttar.

Persónulegu þættirnir virðast hafa verið landinu til tekna og munu væntanlega vera það áfram. Búast má við auknu útstreymi fólks úr landi, en á móti kemur fjölgun ferðamanna vegna lágs gengis krónunnar.

Í tæknilegu tilliti hefur Ísland verið afar hnattvætt og ekkert útlit er fyrir stórvægilegar breytingar á því sviði.

Á pólitíska sviðinu hefur Ísland setið fremur aftarlega á merinni, en hægt og bítandi verið að fikra sig í átt til aukinna samskipta. Nú fara í hönd afar spennandi tímar að þessu leyti og má þar nefna tvennt: Annars vegar er það til skamms tíma samstarfið við Alþjóða gjaldeyrissjóðinn, sem hefur nú komið landinu til aðstoðar. Hins vegar er það, til lengri tíma, umræða og hugsanleg umsókn og innganga í Evrópusambandið og í kjölfarið upptaka Evrunnar sem gjaldmiðil.

Þegar allir þættirnir eru vegnir saman má sjá að Ísland hefur verið miðlungi hnattvætt. Hnattvæðing þess hefur þó ekkert verið í líkingu við það sem hún gæti hafa verið, og ætti að vera, miðað við að kenningarnar um jákvæð áhrif alþjóðasamvinnu og milliríkjaviðskipta á lítil ríki séu réttar. Líklega hafa Íslendingar verið of uppteknir við töku „smárra ákvarðana“ í anda nýraunsæis og þeir því ekki séð stóru myndina sem felst í ávinningi samhjálpar og samvinnu. Hvort þeir atburðir sem lýst var hér í byrjun verði til þess að íbúar landsins endurskoði stefnuna er ómögulegt að segja. Eitt er þó víst. Það er eitthvað svo miklu notalegri tilhugsun að vera á sama báti og allir hinir þegar í harðbakkann slær. Fremur en að hírast aleinn í ólgusjó úti á ballarhafi. Jafnvel þótt að enginn sé við stýrið.