Í hverri konu býr gyðja sem bíður eftir því verða uppgötvuð!

Í hverri konu býr gyðja…

„Í hverri konu býr gyðja sem bíður eftir því verða uppgötvuð“ þessi tilvitnun í auglýsingu um kvenna-rakstur er ekki beint tengd eftirfarandi vangaveltum. Auglýsingin varð þó til þess ég skrifa pistil hér á þessari hógvært nefndu netsíðu um hlutleysisvanda kynjafræðinnar.

Mér er minnisstæð fullyrðing miðaldra karlmanns-kennara míns úr Háskóla Íslands um vanda kynjafræðinnar. Kennarinn sagði: kynjafræðingar eru miðaldra konur sem nota helming starfsævi sinnar til þess að taka viðtöl við svartar miðaldra konur. Hinn helming starfsævi sinnar nota þær til þess að deila við starfssystur sínar um hvað mögulega mætti nýta úr gagnaöfluninni vegna þeirrar bagalegu staðreyndar að þær sjálfar eru ekki miðaldra svartar konur.

Ég reikna með að einhverjir átti sig á því að kjarninn í glettni kennarans lýsir ágætri næmni fyrir, ennþá, ríkjandi einföldun á aðferðafræði kynjafræðinnar á töluvert flókinni deilu sem átti sér stað og hefur að mestu þagnað, deilu um afstöðu rannsakanda til þess sem er rannsakaður. Þótt sú deila sé hætt að plaga kynjafræðina sérstaklega, er hugmyndin um meðvitaða greiningu á þessari afstöðu/aðstöðu ennþá algild í rannsóknarferli hverskonar. Þótt hjákátleg einföldun kennarans hafi ekki nálægt því verið meðtekin af nemendum var tryggilega hlegið í kennslustofunni. Réðu þar mestu um djúpstæðir fordómar sem ríkja gagnvart kynjafræði. Fordómar sem, jafnt og gagnvart femínisma almennt, stafa af skilningsleysi, heimsku og taugaveiklaðri homogeniseringu karlmanna.

Aðferðafræði kynjafræði má segja að hafi fæðst í mótsetningu við ríkjandi greiningu aðferðafræði félagsvísinda. Hin félagsvísindalega aðferð var gagnrýnd fyrir að gera sér upp hlutleysi, um leið og einsýnt þótti að hlutleysistilkall var sjónarspil ríkjandi karllægra afla, hvort heldur innan háskólasamfélaga eða í samfélaginu öllu. Þessi öfl, töldu femínistar, voru hlutlæg á mörgum stigum greiningar sinnar og þar af leiðandi til lítilla vísinda líkleg. Þannig voru félagsvísindi talin, í fyrsta lagi, eins og áður sagði, blind fyrir áhrifum sínum á andlag rannsókna. Í öðru lagi karllæg í vali sínu á viðfangsefnum og í þriðja lagi veik fyrir tölfræðilegum niðurstöðum og sannanlegum orsakasamböndum. Með þessum og fleiri fyrirvörum á aðferðum félagsvísinda gátu femínistar sýnt fram á vankanta í rannsóknum ýmissa fræðimanna. Fræðimanna sem áður trúðu því að þeir ynnu rannsóknir í anda strangra hefða pósitivisma.

Það er þó þannig að kynjafræði og femínismi hafa innbyggð markmið, markmið sem eru í eðli sínu lítið annað en pólitísk. Þessi markmið felast í meðvitaðri afstöðu til rannsóknarefnis, afstöðu sem felur í sér áætlun um hagnýtingu niðurstaðna í þágu jafnréttis og leiðréttingar ójafnrar stöðu kvenna. Þegar þessi markmið eru skoðuð samtímis og ætlaður vilji karlmanna stendur til þess að viðhalda „fengnum hlut“ er ekki nema von að gæti smá taugaveiklunarhláturs þegar hent er gaman að kynjafræðinni.

Það er algengt þegar „femínistaávarpið“ er kynnt, að spurt sé hvort ekki sé um að ræða algjört einsdæmi innan félagsvísinda. Að þar fari, með kynjafræði, fræðigrein sem ólíkt öðrum geri sér jafnvel of sterkar hugmyndir um niðurstöður sínar. Þótt hér vinnist ekki tími til að ræða það ítarlega, má í stuttu máli ítreka mikilvægi aðgreiningar markmiða og hlutleysis. Það er ekki svo að femínistar séu búnir að komast að niðurstöðu í rannsóknum sínum áður en greiningum líkur. Nær væri að segja að femínistar séu búnir að marka niðurstöðum sínum farveg. Þær skulu nýttar til að varpa ljósi á stöðu kvenna og hvað í niðurstöðum má nota til þess að bæta þessa stöðu. Mýmörg dæmi eru um það í félagsvísindum að rannsóknir lúti mun nákvæmara yfirlæti í markmiðum sínum. Micro-áætlanir sálfræðinnar gera mælingu afleiðinga hverskyns inngrips sjaldnast til þess eins að sitja á hagnýtingu niðurstaðna. Macro-áætlanir félagsfræðinnar um marktæka upplýsingagjöf til handa hverskonar stefnumótun á sér ekki stað í lofttæmi, þvert í mót.
Þess vegna er áhugavert að spyrja sig hversvegna kynjafræðin hefur svo lengi þurft að líða fyrir hugmyndir um að hún starfi á grundvelli fyrirfram gefinna niðurstaðna. Vandinn liggur að einhverju leyti ennþá í þeirri groddalegu tvískiptingu sem fellst í flokkun rannsókna í annað hvort tveggja; megindlegar eða eigindlegar rannsóknir. Þessi tvískipting hefur sögulega gert ráð fyrir því að þeir sem beita eigindlegum aðferðum þurfi í auknu mæli en aðrir að útskýra (þori vart að segja afsaka) hvernig niðurstöður þeirra séu annað og meira en persónulegar skoðanir og huglægt mat. Og þótt enn sé tilhneiging til að ætla kynjafræðinni nokkuð ríka áherslu á eigindlegar rannsóknir, þarf ekki annað en að skoða virt tímarit í kynjafræði til þess að sjá að slík einföldun á allsendis ekki við.

Félagsvísindi hafa alltaf glímt við vandkvæði þess að tengja hugtök (hugsmíðar) kerfisbundið við tölur til mælinga. Kynjafræðin hefur alltaf haft mjög afgerandi efasemdir um möguleika tölfræðinga til að mæla viðfangsefni sín s.s. jafnrétti, kúgun, misrétti, jákvæða mismunun karlmanna og almennan reynsluheim kvenna. Til þess að skoða slík fyrirbæri þarf djúpt eftir hugmyndum og skoðunum kvenna og þær verða ekki mældar með tilviljunarúrtaki úr þjóðskrá. Heppilegri aðferðir felast meðal annars í djúpviðtölum og íhuguðum ályktunum byggðum á gagnrýnni skoðun og vitund um áhrif rannsakenda á niðurstöðu greininga.

Þótt upphafleg gagnrýni femínista á aðferðafræði félagsvísinda kastaði rýrð á megindlegar aðferðir, og það sem kallað var (og er) „hlutleysisblekkingin“ hafa niðurstöður birtar með tölfræðilegum líkindum, tíðni og dreifingu staka ennþá, ótvírætt, mjög sterkt yfirbragð hlutleysis. Með réttum tækjum tölfræðilegar greiningar er fátt sem mælir gegn réttum niðurstöðum, nema ef vera skyldi rangt fræðilegt upplegg eða veikur kennilegur grundvöllur.

Í dag er langur vegur frá því að kynjafræði bindi sig jafn fast við eigindlegar aðferðir og vissulega var gert á sjöunda, áttunda og kannski langt fram á níunda áratug. Hinsvegar má færa fyrir því nokkur rök að hagnýtari beiting tölfræði gerir lítið annað en auka á lögmæti þeirra markmiða sem femínísk fræði hafa einsett sér.