Deilurnar vegna teikninganna af Múhameð spámanni hafa varla farið fram hjá mörgum. Nóg hefur verið skrifað um tjáningarfrelsi og réttmæti birtinganna og mun það ekki verða umræðuefnið hér. Þess í stað er ætlunin að greina hvernig mynd er dregin upp af Íslam og múslimum í fjölmiðlum.
Í fréttaflutningi hefur birtingarmynd múslima gjarnan verið sú að þeir séu upp til hópa ofstækisfullir öfgamenn sem brenni fána og sendiráð sér til skemmtunar. Hér er ýtt undir staðalmynd þeirra sem afar einsleitur hópur bókstafstrúaðra einstaklinga sem svífst einskis til þess að ná fram boðskapi trúar sinnar. Ljóst er að þessi alhæfing á við lítil rök að styðjast þar sem fjöldi múslima í heiminum er um 1,3 miljarðar eða 21% jarðarbúa, og dreifist mun víðar en einungis um Arabalöndin.
Edward Said skrifaði um tilhneigingu Vesturlandabúa til að framandgera „austrið“ og draga upp staðalmyndir af íbúum þess1. Þannig öðlumst við ákveðið vald yfir þeim auk þess sem við eigum auðveldara með að skilgreina okkur sjálf og Vesturlönd sem andstæðu þeirra, vöggu framfara, skynsemi og vísinda. Í fjölmiðlum hefur verið reynt að varpa ljósi á ástæður viðbragða múslima við teikningunum. Í því samhengi var sjónum oftar en ekki beint að muninum á milli menningarheims okkar og múslima. Í innsendri grein í Morgunblaðinu sagði vísindasagnfræðingurinn Steindór J. Erlingsson2 vestræna menningu „standa þeirri íslömsku framar“ að því leyti að sú vestræna hafi „farið í gegn um upplýsingu“. Orðrétt sagði hann að vestræn menning hefði „lagað sig að kröfu [John Stuart] Mills3 um málfrelsi og réttinn til að hafna tilvist Guðs, meðan hinn íslamski heimur [hefði] ekki gengið í gegn um neina viðlíka þróun. Íslamska upplýsingin [ætti] enn eftir að eiga sér stað…“ Þarna er dreginn fram munurinn á okkur annars vegar og hinum afturhaldssömu og vanþróuðu múslimum hins vegar.
Una Margrét Jónsdóttir4 segir á svipaðan hátt að „[m]eirihluti múslima virðist eiga erfitt með að skilja það að málfrelsi þar sem menn mega ekki senda „röng“ skilaboð [sé] ekkert málfrelsi“. Þarna gerir hún lítið úr gáfum múslima þar sem hún gefur í skyn að þeir skilji ekki jafn einfaldan og sjálfsagðan hlut og „okkur“ þykir málfrelsið vera. Gert er ráð fyrir því að vestrænar þjóðir séu þeim íslömsku göfugri þar sem vestræn þekking sé nú í algleymingi. Ekki er litið á þá hlið mála að nútíma vestræn þekking sé í grunninn afsprengi þekkingar Austurlanda á miðöldum. Talað er um þekkingu sem staðbundið fyrirbæri, og litið fram hjá hnattrænum og þvermenningarlegum áhrifum sem hafa aldrei verið meiri en einmitt nú.
Hvað varðar umfjöllun fjölmiðla um trúarbrögð var oftar en ekki vitnað í sögu Íslam sem herskárrar trúar og leitt af því að allir múslimar væru herskáir. Þá var í sumum tilvikum Múhameð spámaður borinn saman við Krist og Búdda. Þar var Múhameð lýst sem herskáum og drápsfúsum en Kristi og Búdda sem friðsömum trúarleiðtogum5. Með því er gefið í skyn að á menningu okkar og múslima sé eðlislægur og ósamrýmanlegur munur, auk þess sem því er haldið fram að það sé samhengi á milli þess að trúarleiðtogi hafi beitt ofbeldi og þess að allir sem aðhyllist þá trú hafi jákvætt viðhorf til ofbeldis. Dagur Þorleifsson6 segir það óhugsandi fyrir múslima að bjóða fram hinn vangann, og að þeir biðji fyrir því að gyðingar og aðrir óvinir þeirra tortímist. Það er óhætt að segja að hér birtist óhemju mikil alhæfing á þetta stórum hópi einstaklinga. Því er haldið fram að þar sem múslimar aðhyllist herská trúarbrögð hljóti þeir að vera herskáir líka. Með því að gefa í skyn að „við“ aðhyllumst friðsöm trúarbrögð, ætti það þá ekki að leiða af sér að við séum friðsamt fólk? Hver má dæma fyrir sig um hvort það sé raunsönn mynd af Vesturlöndum.
Norski mannfræðingurinn Unni Wikan hefur bent á hvernig hugtakið „menning“ sé í hugum margra Vesturlandabúa farið að snúast um eitthvað sem eigi einungis við um „vanþróuð“ lönd7. „Við“ lítum á okkur sem hugsandi, frjálslynt, skynsamt og rökfast fólk sem skilur mikilvægi tjáningarfrelsisins, ólíkt „hinum“ sem virðast fastir í menningu sinni og neyðist til að gera sem hún skipar. Wikan bendir á að með því að álíta að hegðun sé óaðskiljanlegur þáttur af menningu fólks sé gert lítið úr sjálfstæðum ákvörðunum og gjörðum þess. Þar af leiðandi er lítil þörf á að bera virðingu fyrir því sem einstaklingum þar sem það hefur fyrir okkur enga raunverulega sjálfsmynd. Vitanlega hefur menningin áhrif á hugsunarhátt okkar og það hvernig við bregðumst við vissum aðstæðum í samræmi við hefðir og venjur. Það sem Wikan vill ná fram er að við séum fyrst og fremst einstaklingar en menningarverur þar á eftir, og höfum þar með alltaf ákveðið val sama hverjar aðstæðurnar eru.
Wikan lýsir því hvernig hugtakið menning hefur komið í stað kynþáttar að því leyti að það ýti á sama hátt og rasismi undir misrétti og mun á milli hópa. Einnig bendir hún á að hugtakið sé ekki einungis misnotað af Vesturlandabúum, heldur sé algengt að meðlimir hinnar tilteknu „menningar“ réttlæti vafasamt athæfi í því skyni að menning þeirra leyfi það. Þannig hagnast þeir á þeirri grimmu staðalmynd sem vestrið hefur útdeilt þeim sér til framdráttar. Hugmyndin um menningu sem kveikjan að fordómum hefur verið nefnd „nýrasismi“.
Í fjölmiðlaumræðunni um teikningarnar af Múhameð spámanni sem rakin hefur verið hér að ofan má greina augljós merki nýrasisma. Ólíklegt er að höfundar greinanna hafi leitt hugann að þessari staðreynd frekar en margir lesendur þeirra, enda er umfjöllunin lýsandi fyrir viðhorf í samfélaginu almennt. Þetta ber vott um það vald sem fjölmiðlar hafa yfir skoðunum fjöldans og hvernig þeim tekst að stýra orðræðunni. Augljóslega eru höfundarnir vellesnir og vitrir sem veitir þeim vissan trúverðugleika. Hvernig væri nú ef þetta vitra fólk legði áherslu á allt það sem við eigum sameiginlegt í stað þess að einblína á það sem gerir okkur ólík? Hvernig væri að reyna að setja sig í spor hins hversdagslega múslima sem tekur sjaldan eða aldrei þátt í mótmælum? Hvernig væri að beina sjónum að þeim gífurlega menningarlega fjölbreytileika sem býr innan Íslam, og þeim mismunandi sjónarmiðum sem þessar milljónir einstaklinga hafa á trú sinni? Með því að hafa þessar hugmyndir að leiðarljósi mætti umbylta fyrirframgefnum hugmyndum fjöldans og vekja athygli á því að menning er ekki til í sjálfri sér, heldur aðeins sem hugmynd. Þannig mætti draga athyglina fá þeim minnihluta múslima sem tekur þátt í múgæsingnum og koma sjónarmiðum fleiri á framfæri.
-
Edward Said var palestínskur bókmenntafræðingur löngum búsettur í Bandaríkjunum. Þessar hugmyndir birtust meðal annars í bók hans Orientalism (1978). ↩
-
Steindór J. Erlingsson. „Íslam og upplýsing“ Morgunblaðið 12.2.2006. ↩
-
Þessar kenningar John Stuart Mill komu fram í Frelsinu (1859). ↩
-
Una Margrét Jónsdóttir. „Tjáningarfrelsi og trúmál“. Morgunblaðið 11.2.2006 ↩
-
Dagur Þorleifsson: „Okkur er ekkert heilagt lengur“. Fréttablaðið 7.2.2006 og Sigrún María Kristinsdóttir: „Danmörk auðvelt skotmark“. Fréttablaðið 9.2.2006 ↩
-
Dagur Þorleifsson: „Okkur er ekkert heilagt lengur“. Fréttablaðið 7.2.2006 ↩
-
Unni Wikan. 1999. „Culture: A new concept of race.“ Social Anthropology, 7(1): 54-64 ↩
8 svör við
Þessi grein er í alvarlegri mótsögn við sjálfa sig! Það er talað um einhverja staðlaða ímynd Vesturlandabúa á Múslimum en ekki hikað við að alhæfa á þann hátt að allir verjendur málfrelsis séu sekir um nýrasisma! Ég mótmæli þessu!
Friðrik Þór Guðmundsson
Friðrik Þór Guðmundssonskrifaði klukkan 23.2.2006 15:36
Kannski rétt að bæta við samlíkingu. Ef við segjum að stöðugur flótti af landsbyggðinni á höfuðbrogarsvæðið sé vegna þess að hið flytjandi fólk vill komast í betra líf og þjónustu, þá er það væntanlega í lagi. Ef við segjum að flótti frá “Þriðja heiminum” til lýðræðisríkja Vesturlanda sé merki um að hinir flytjandi séu að leita að betra lífi og þjónustu – er það þá nýrasismi?
Friðrik Þór Guðmundssonskrifaði klukkan 23.2.2006 16:10
Þetta er góð grein og ég sé ekki þá innri mótsögn í henni sem Friðrik Þór nefnir. Hins vegar má segja að hún sé aðeins gott upphaf að þarfri umræðu um hroka “vestrænna manna” í garð múslíma.
Auðvitað búa flestir íbúar Vestur-Evrópu almennt við staðlaða og fordómafulla mynd af múslímum sem þeir að auki setja allt of mikið undir einn hatt; hér er um flókinn og margbreytilegan hóp að ræða eins og Jáhhan Kriosjánsdóttir hefur margsinnis bent á. Meðal múslíma hafa þróast hópar sem voru undir sterkum áhrifum rationalisma, t.d. alawitar, og múslímar hafa í tímans rás sýnt bæði gyðingum og kristnum mönnum miklu meira umburðarlyndi en þessir tveir trúarhópar hafa sýnt þeim.
Hverjir björguðu mest gyðingum undan spænska rannsóknarréttinum? Hverjir björguðu ýmsum kristnum
“villutrúarsöfnuðum” (nestórítum, mónófýsítum, únitörum, til dæmis) mest undan ofsóknum “trúbræðra” sinna? Engir þurftu meir að upplýsast en kristnir menn á 18. öld því að enginn trúarhópur hefur í aldanna rás verið eins laus við umburðarlyndi. og þeir sem hafa kennt sig við kristni.
Gísli Gunnarsson
Gísli Gunnarssonskrifaði klukkan 23.2.2006 16:24
Já, Gísli, það getur verið velmeinandi auðvelt að falla í gildrur fordóma. Þegar þú segir: “Engir þurftu meir að upplýsast en kristnir menn á 18. öld því að enginn trúarhópur hefur í aldanna rás verið eins laus við umburðarlyndi. og þeir sem hafa kennt sig við kristni” ert þú þá ekki að falla í slíka gildru og setja alla kristna menn undir sama hattinn?
Kemur þú auga á mótsögnina?
Það sem mér finnst einkenna greinina sem ég var að kommenta á er þetta: Nokkur dæmi eru týnd til um málflutning einstaklinga og dregnar stórar ályktanir um viðhorf Vesturlandabúa. Nefnum aftur samlíkingu: Ef ég ætla að meta pólitíska umræðu á Íslandi þá er eins gott að ég skoði fleira en viðhorf Ingva Hrafns Jónssonar, Halls Hallssonar, Gústafs Níelssonar og Ólafs Teits Guðnasonar. Annars verður niðurstaða mín: Hin pólitíska umræða er uppfull af froðufellandi hægri öfgamönnum!
fþg
Friðrik Þór Guðmundssonskrifaði klukkan 23.2.2006 18:43
Sú fullyrðing þín Friðrik að þeir sem flytjast frá landsbyggð til höfuðborgar eða þróunarríkjum til vesturlanda séu í að slægjast eftir bættri þjónustu á við mikil rök að styðjast. Þó svo að mér finnist einkennilegt að sjá þessu skellt fram svona samhangandi. Hins vegar er fullyrðing þín um betra líf á öðrum staðnum umfram hinn vafasöm án þess að fram komi í hverju betra líf sé fólgið. Að skella slíku fram án skýringa er stór dómur sem dregur næsta svarthvítar (jafnvel fordómafullar) línur.
Ég verð að segja að það ósamræmi í greininni sem þú nefnir (án þess að mér sé fyllilega ljóst í hverju felst) varð mér ekki að fótakefli við að lesa hana. Ég sé ekki að þessi fullyrðing sem þú tiltekur sé svona í greininni.
Hrafnkell Lskrifaði klukkan 23.2.2006 22:05
Þakka þér fyrir ágætar ábendingar Hrafnkell. Þú segir: “Hins vegar er fullyrðing þín um betra líf á öðrum staðnum umfram hinn vafasöm án þess að fram komi í hverju betra líf sé fólgið. Að skella slíku fram án skýringa er stór dómur sem dregur næsta svarthvítar (jafnvel fordómafullar) línur.”
Vitaskuld má deila um hvað sé gott líf. Fátækur maður getur verið hinn hamingjusamasti, þar sem hann er. Ég skal hins vegar nenfa nokkur stikkorð um líklegar ástæður fyrir því að fólk flyst um langan veg, jafnvel heimsálfa á milli. Ef þessar ástæður afhjúpa fordóma, þá verður bara að hafa það. Atvinnuöryggi. Mannsæmandi laun. Velferðarkerfi. Þróað menntakerfi. Lýðræði. Málfrelsi. Réttaröryggi. Friður. Mannréttindi. Aðskilnaður trúarbragða og stjórnmála. Félagslegur hreyfanleiki. Nú er ég þá vonandi búinn að skella fram nokkrum skýringum. Á því sem sé hvað menn gætu verið að sækjast eftir til að öðlast betra líf.
Hvað greinina varðar þá er yfirlýstur tilgangur hennar að ætlunin að “greina hvernig mynd er dregin upp af Íslam og múslimum í fjölmiðlum”. Og niðurstöðurnar eru fordómar og nýrasimi. Og ákaflega vafasamar ályktanir á borð við: “Í fréttaflutningi hefur birtingarmynd múslima gjarnan verið sú að þeir séu upp til hópa ofstækisfullir öfgamenn sem brenni fána og sendiráð sér til skemmtunar”. Þetta er yfirborðskennd og hreinlega röng staðhæfing. Vissulega hafa fjölmiðlar greint frá viðbrögðum öfgamanna við Múhammeðsmyndunum, en það er líka búið að greina frá viðbrögðum hófsamra múslima og það er búið að skýra skilmerkilega frá því af hverju teikningarnar af Múhammeð særa hófsama múslima. Sendiráðssprengingar og fánabrennur voru ótvírætt fréttamál og ég vona að enginn sé að segja að það hafi ekki átt að segja þær fréttir og sýna þau verk – af því að það væri fordómafullt að gera það!! Mér sýnist greinarhöfundar ganga út frá því að fjölmiðlar séu meðvitað og viljandi að “ýta undir staðalmyndir” og senda frá sér “alhæfingar”, frekar en að þeir séu að greina frá staðreyndum sem áttu sér stað. Mér sýnist að greinarhöfundar séu þarna sjálfir sekir um grófar alhæfingar! Var t.d. Kastljós meðvitað að reyna að draga upp fordómafulla staðalmynd af múslimum með því að bjóða öðlingnum Salman Tamimi í þáttinn? Hann var ekki með neinn fána. Hann var ekki með neina sprengju – og komst í þáttinn þrátt fyrir alla ógeðslegu fordómana í mér og öðrum fjölmiðlamönnum.
Þá segja greinarhöfundar: “Hvað varðar umfjöllun fjölmiðla um trúarbrögð var oftar en ekki vitnað í sögu Íslam sem herskárrar trúar og leitt af því að allir múslimar væru herskáir”. Hvers konar alhæfing er þetta eiginlega!? Hvar eru dæmin? Hvaða fjölmiðlar hafa gert þetta, með leyfi að spyrja? Vitnað er í aðsendar greinar í blöðum – en hvar eru dæmin um að fjölmiðlar geri þetta? Ekki ætla menn að fara að segja að stefna og viðhorf fjölmiðlanna sjálfra birtist í greinum sem fólk sendir utanfrá til birtingar?
Eða áttu fjölmiðlarnir að taka málfrelsið af þessu fólki sem sendi þeim greinarnar? Taka af þeim tjáningafrelsið í nafni ætlaðra fordóma?
Læt hér staðar numið.
fþg
Friðrik Þór Guðmundssonskrifaði klukkan 24.2.2006 0:15
Ég leit í forvitni á vefslóð þessa í dag. 2. mars, hafði ekki litið á hana síðan 23. febrúar, og sé að Friðrik Þór var eitthvað að klóra í bakkann fyrir viku.
Friðrik tekur eina klausu samhengislaust úr grein minni, snýr út úr henni og virðist telja að með því sé hann að svara mér. Þetta er misskilningur hans.
Ég var ekki að ræða um alla kristna einstaklinga eins og endursögn Friðriks gefur til kynna, en einstaklingar eru margbreytilegur. Ég ræddi eins og sjá má um um kristna trúarhópa og sagði að engir aðrir trúarhópar hefðu haft eins mikla þörf á upplýsingu og þeir kristnu á 18. öld. Þeir þurftu að fjarlægjast alla sína sígildu galdra- og villutrúarleit. Í þeim efnum gengu kristnar kirkjur í fremstu röð allra trúarhópa fyrir 1700/1800. Raunar var kaþólska kirkjan enn þá að eltast við “villutrúarmenn” fram á 20. öld. Stærstu kirkjur mótmælenda fóru hins vegar á nýjar brautir upplýstrar umræðu 1700-1900, þo verður hér að undanskilja bókstafstrúarmenn af ýmsum gerðum, einkum hvítasunnumenn og ýmsar kirkjur í BNA. Þessar kirkjur hafa einning lítið fengið af þeirri upplýsingu sem margrædd er.
Með þessu er engin dómur felldur um kristni Nýja testamentisins og enn þá síður um ALLA sem þá trú aðhylltust.
Fyrir utan þessa ábendingu nenni ég ekki að eiga frekari orðræður um mál þetta við Friðrik. Þór Guðmundsson
Gísli Gunnarsson
Gísli Gunnarssonskrifaði klukkan 2.3.2006 15:16
Fjölmiðlaumræðan um Múhameðsmyndirnar hefur verið með ýmsu móti. Þar hefur m.a. borið á ótta og hatri í garð allra múslima, viðleitni til að skilja viðhorf þeirra sem andmæla myndunum og sumir fréttaflytjendur hafa leitast við að greina ítarlega frá því hvar og hvenær mótmælin hafa risið hæst og hversvegna. Það má ekki missa sjónar af því að það er þetta tiltekna málefni sem er til umfjöllunar, þ.e. myndabirtingin og viðbrögðin við henni. Með það í huga er eðlilegt að fjölmiðlar og fólk sem hefur áhuga á að tjá sig um þetta málefni beini athyglinni að því sem gerist, þ.e. myndunum og viðbrögðum við þeim. Það er nú einu sinni frétta- og umfjöllunarefnið í þessu máli, ekki afstaða hinna sem láta sig það litlu skipta. Ábendingar Friðriks Þórs um þetta eru góðar.
Ég skil það ekki sem höfundar skrifa að menning sé ekki til í sjálfri sér heldur aðeins sem hugmynd. Það er vitanlega einkum mitt vandamál að vera svo sljór en ég hef þó ekki komist hjá því að veita því athygli að lifnaðarhættir fólks hér á jörð, athafnir og viðhorf sem að baki þeim búa eru allmjög mismunandi. Raunverulegur og afgerandi getur munurinn sannarlega verið og til í sjálfum sér og varla einvörðungu á hugmyndasviði þegar að er gætt. En hvaðan sem þessi munur á samfélögum manna er nú sprottinn þá er hann sannarlega til og birtist meðal annars í mismmunandi hugmyndum um það með hvaða hætti rétt sé og siðlegt að tjá sig og hverjum skuli leyfast það; þ.e. um málfrelsi. Og af því að samfélög manna eru svona fjölbreytt og margvísleg þá verður sá sem í þessum heimi lifir annað slagið að taka afstöðu, með eða á móti, af eða á. Stundum er það erfiðara en ella og stundum er tilefnið merkilegra en ella. Þótt ég eigi af ýmsum ástæðum dálítið erfitt með að standa með Jótlandspóstinum og dönskum stjórnvöldum (hinni hægri sinnuðu ríkisstjórn) í þessu sérkennilega máli finnst mér ekkert erfitt að standa með málfrelsinu og vissulega er því ógnað með ofstopa og fári ýmissa leiðtoga sumum múslimaríkjum. Ég andmæli því og mun ætíð gera og ætíð mun ég lýsa andstyggð og fyrirlitningu á þeim sem útdeila dauðadómum til fólks sem ekki gerir annað en segja hug sinn eins og því þykir best fara. Og vissulega er ég ekki í neinum vafa um að málfrelsið er gott og nauðsynlegt. Því er ég heldur ekki í neinum vafa um að þau samfélög sem það hafa eru betur sett en þau sem ekki hafa það og á ekkert erfitt með að segja það. Vilji fólk túlka það sem hroka minn gagnvart þeim samfélögum þar sem tjáningarfrelsi ríkir ekki verður svo að vera og breytir það engu um skoðanir mínar.
Atburðarásin er ærið háð kringumstæðum. Ef ekki væri hernám Bandaríkjamanna með dyggri liðveislu Dana í Írak þykir mér ósennilegt að skopmyndir sem birtar voru í fremur lítilsigldu dagblaði í smáríkinu Danmörku hefðu vakið nokkra athygli nema þá e.t.v. meðal einhverra þeirra múslima sem búsettir eru þar í landi, enda hefur ætlunin með birtingu þeirra líklega fyrst og fremst verið að ögra þeim og láta þá finna hver hefði valdið sín megin. Ég myndi ætla að langflestum múslimum í Danmörku hafi verið slétt sama um myndirnar og talið þær smámuni eina samanborið við ýmislegt annað sem hefur gengið á í samskiptum heimafæddra Dana og innflytjenda. En vegna kringumstæðnanna — aðildar Dana að hernáminu í Írak — hefur málið flætt yfir alla bakka. Það hefur haft slæmar afleiðingar og orðið til að spilla samskiptum fólks með ýmsu móti langt umfram það sem nokkurt tilefni er til. Smámunir eru þetta þó samanborið við hernámið í Írak og ýmis óhæfuverk sem framin eru þar í landi og víðar um múslimalönd af vestrænum herjum. Svei því.
Ég leyfi mér hins vegar að telja hina veraldlegu samfélagsgerð sem tekist hefur að þróa nokkkuð í V-Evrópu mikilvæga og vil halda í hana. Á þannig ekki í neinum vanda að velja milli þeirrar samfélagsgerðar sem ég bý við og þeirrar sem Talíbanar vilja að sögn koma á. Og verð að viðurkenna að virðing mín fyrir samfélagsháttum þeirra og þeim mönnum sem berjast fyrir því að koma þeim á er hreint engin. Ég gengst við hroka og þröngsýni hvað þetta snertir.
Kristján Sveinssonskrifaði klukkan 7.3.2006 10:47