Ég hef starfað sem framhaldsskólakennari í rúm fjögur ár. Þegar ég lít til baka þá finnst mér að móttaka og þjálfun mín hafi verið ómarkviss og tilviljanakennd. Ekki virtist vera til nein stefna á vinnustaðnum varðandi þjálfun nýrra kennara og ekki var gætt að vinnuálagi. Sem dæmi má nefna var mér úthlutaður áfangi þar sem hvorki var til námsáætlun né innihaldslýsing. Mér var tjáð að ég mætti gera það sem ég vildi. Það er afar spennandi verkefni fyrir reyndan kennara en allt að því ofviða reynslulausum kennara. Mér til happs var samkennari minn mjög liðlegur að hjálpa og var ætíð boðinn og búinn að aðstoða mig, styðja og leiðbeina. Þessi samkennari var ekki fagstjóri og hafði í raun engum skyldum að gegna gagnvart mér. Eftir um tvö ár í starfi leit ég til baka og sá að margt hefði mátt betur fara. Út frá þessari reynslu vaknaði áhugi á því að skoða hvernig móttöku og þjálfun nýrra kennara er almennt háttað hjá framhaldsskólum og jafnframt hvort hægt sé að benda á leiðir til úrbóta. Að auki nam ég mannauðsstjórnun við HÍ og rannsókn á þessu sviði hentaði því vel sem lokaverkefni.
Þegar ég fór að skoða fyrri rannsóknir komst ég að því að engar rannsóknir höfðu verið gerðar á Íslandi um móttöku og þjálfun nýrra framhaldsskólakennara. Einhverjar rannsóknir hafa þó verið gerðar meðal grunnskólakennara. Ljóst var að rannsóknir á móttöku og þjálfun framhaldsskólakennara eru óplægður akur á Íslandi og það styrkti enn frekar ákvörðun mína um val á efnistökum. Ég ákvað því að skoða móttöku og þjálfun framhaldsskólakennara út frá sjónarhóli mannauðsfræða. Mannauðsstjórnun er fræðigrein sem fjallar um stjórnun mannauðs allt frá öflun umsækjenda og að starfslokum með það að markmiði að fá eins mikið út úr starfsfólki og hægt er. Í þessu felst meðal annars starfsgreining, ráðningarferli, móttaka nýrra starfsmanna, þjálfun þeirra, mat á frammistöðu og í kjölfarið hvatning, umbun og starfsþróun.
Lykilhugtök rannsóknarinnar voru móttaka, þjálfun og stuðningur. Móttaka nýrra kennara er skilgreind sem ferlið sem fer fram frá því að kennari er ráðinn og þar til hann hefur kennslu. Í sumum tilvikum hefst móttaka strax í ráðningarferlinu, til dæmis getur verið að viðkomandi fái mikilvægar upplýsingar um stofnunina strax í ráðningarviðtali. Í framhaldsskólum líða yfirleitt fáir dagar frá því að kennari kemur til starfa uns kennsla hefst en það getur verið misjafnt milli skóla.
Þjálfun er oft skilgreind sem skipulagt ferli, svo sem námskeið, umræðuhópur eða annað, sem hefur að markmiði að bæta frammistöðu starfsfólks á vinnustað. Þetta er almenn skilgreining og á jafnt við um þjálfun nýrra starfsmanna í tiltekið starf eða endur- og símenntun eldri starfsmanna. Á Íslandi er þjálfun nýrra starfsmanna oft með óskipulögðum hætti og í því ljósi var skilgreiningin víkkuð út þannig að þjálfunarferli er tímabilið sem kennarinn er að læra að takast á við starf sitt, hvort sem ferlið fari fram með skipulögðum eða óskipulögðum hætti.
Stuðningur í starfi er afar mikilvægur fyrir nýja kennara og ekki er hægt að tala um móttöku og þjálfun án þess að nefna stuðning. Stuðningur er allt óformlegt sem hjálpar nýjum kennara að takast á við starf sitt. Stuðningur er einkum tvenns konar; stuðningur annars starfsfólks eða ytri stuðningur. Stuðningur annars starfsfólks er stuðningur vinnufélaga við kennarann sem persónu. Þetta getur verið uppörvandi spjall á göngum skólans eða kaffistofunni eða klapp á bakið í ljósritunarherberginu. Með ytri stuðningi er átt við þætti sem lúta að vinnuumhverfi og skipulagningu starfsins, svo sem kennsluskiptingu og áföngum sem kennaranum eru úthlutaðir.
Þessir þrír þættir mynda eina órjúfanlega heild og tengsl hugtakanna eru sýnd á mynd 1.
Rannsóknin var eigindleg og tóku tveir framhaldsskólar á höfuðborgarsvæðinu þátt í henni. Tekin voru viðtöl við skólameistara beggja skólanna, einn fagstjóra í hvorum skóla og tvo eða þrjá kennara með eins til tveggja ára kennsluferil í framhaldsskólum.
Annars vegar voru móttöku- og þjálfunarferli skólanna beggja kortlögð og hins vegar
var athugað hvernig nýju kennararnir fimm upplifðu fyrstu annirnar í starfi og hvernig þeir náðu tökum á starfinu. Skoðað var hvaða þættir starfsins reyndust þeim erfiðastir þegar fyrstu kennslusporin voru stigin.
Helstu niðurstöður eru þær að móttöku- og þjálfunarferlin voru mjög ólík í skólunum tveimur. Annar skólinn notast við gæðakerfi og flestar aðgerðir eru bundnar í ákveðna verkferla. Í þeim skóla reyndist móttakan markviss og skipulögð. Skýrt kemur fram í verkferlum hver ber ábyrgð á hverju stigi móttökunnar. Nýr starfsmaðurinn fær handbók til umráða og þar kemur til að mynda fram hvert hann á að leita ef vandamál kemur upp. Í hinum skólanum er ekki um neitt slíkt ferli að ræða og kemur í ljós að upplýsingaflæði er tilviljanakennt og oft af skornum skammti. Öllum nýju kennurunum fannst samstarfsfólk sitt taka vel á móti sér og upplifðu jákvætt og hlýtt viðmót. En þó gott viðmót samstarfsfólks hjálpi til við aðlögun nýrra starfsmanna þá kemur það ekki í veg fyrir skipulagða móttöku því samstarfsfólkið ber ekki endilega ábyrgð á því að koma upplýsingum til skila, svo sem upplýsingum um umsjónarkennslu eða hvernig ljósritunarvélar virka. Augljóst er af samanburði þessara tveggja skóla að vel skipulagt móttökuferli skilar sér í betra upplýsingaflæði sem kemur nýjum kennurum til góða.
Þjálfunarferli skólanna eru einnig ólík. Skólinn með gæðakerfið hefur skipulagt þjálfunarferli sem tekur að mestu leyti til almennra þátta starfsins en lýtur minna að kennslufræðilegum stuðningi við nýja kennara. Í hinum skólanum er engin skipulögð þjálfun og hvorki eru til skriflegar leiðbeiningar né vegvísir um þjálfun nýrra starfsmanna. Fagstjórar skólanna eiga að hafa yfirumsjón með nýjum kennurum samkvæmt starfslýsingu en í ljós kom að slíkt var með afar mismunandi hætti. Svo virðist vera að þeir fagstjórar sem rætt var við séu meðvitaðir um nýja kennara og hlúi að þeim en nýju kennararnir höfðu sumir aðra sögu að segja af sínum fagstjórum. Hafa verður í huga að skólameistararnir bentu á þessa fagstjóra sem viðmælendur og að sögn var það vegna góðra verka þeirra.
Upplifanir nýju kennaranna fimm voru að mörgu leyti ólíkar en samstaða ríkti um nokkur atriði. Má þar nefna of mikið vinnuálag fyrstu annirnar, of stuttan undirbúningstíma áður en kennsla hófst og skort á skipulagðari stuðningi. Flestir viðmælendur rannsóknarinnar voru sammála að besta leiðin til að læra kennarastarfið væri að læra af reynslunni en þó undir styrkri leiðsögn reynds kennara. Einnig mætti auka veg æfingakennslu í kennsluréttindanámi og bjóða upp á einhvers konar æfingakennslu í upphafi starfs.
Af niðurstöðum rannsóknarinnar má draga þær ályktanir að móttöku- og þjálfunarferli geta verið allt frá því að vera ómarkviss og tilviljanakennd og upp í vel skipulögð ferli. Fagtengd þjálfun er í höndum fagstjóra og í hvorugum skóla eru samræmdar aðgerðir milli fagstjóra þannig að fagtengd þjálfun er ólík milli deilda. Einnig má bæta við að í báðum skólum höfðu verið við lýði markvissari þjálfunarferli en bæði höfðu verið lögð niður, annað vegna skipulagsbreytinga og hitt vegna þess að kerfið þótti ekki virka sem skyldi.
Út frá rannsókninni og persónulegri reynslu minni, má ætla að ekki sé gefinn nógu mikill gaumur að þjálfun og stuðningi við nýja kennara. Þetta er atriði sem skólastjórnendur og fagstjórar ættu að skoða því horfur eru á kennaraskorti innan fárra ára. Meðalaldur framhaldsskólakennara er um og yfir fimmtugt og margir kennarar fara á eftirlaun innan tíu ára. Því er afar brýnt að gera starf framhaldsskólakennara aðlaðandi og eftirsóknarvert í huga þeirra sem yngri eru. Baráttan um vel menntað og hæft starfsfólk er mikil og þar sem grunnmenntun framhaldsskólakennara er hefðbundin háskólamenntun, þá eru þeir eftirsóttir í sérfræðistörf utan menntageirans. En ekki er nægilegt að lokka nýtt fólk til starfa heldur er ekki síður mikilvægt að halda kennurum í starfi. Þar spila móttaka og þjálfun stórt hlutverk.
Heimildaskrá
Beardwell, I., Holden, L. og Clayton, T. (2004). Human resource management. A contemporary approach (4. útgáfa). England: Pearson Education Limited.
Blanchard, P. N. og Thacker, J. W. (2007). Effective Training. Systems, strategies, and practices. 3. útg. New Jersey: Pearson Prentice Hall.
Soffía Sveinsdóttir. (2008). Í upphafi skyldi endinn skoða. Móttaka og þjálfun nýrra framhaldsskólakennara. MA ritgerð í mannauðsstjórnun: Háskóli Íslands, Viðskipta- og hagfræðideild.