Mánudaginn 19. mars 2001 hitti ég Illuga Eysteinsson til taka viðtal við hann vegna þessarar greinar. Það fyrsta sem hann sagði: „Þarna varstu sniðugur, því þú hefðir ekki getað valið listamann sem hefur gert minna en ég, því verður þetta ansi stutt grein hjá þér.“ Vissulega er þetta rétt hjá honum, þó ekki að því leyti að ég valdi að skrifa um hann vegna þess hve hann hefur gert lítið, heldur að ferill hans sem listamaður er ekki mjög langur, en aftur á móti hefur hann lagt sitt framlag til íslenskrar myndlistasögu. Þegar ég vitna beint í Illuga þá er það byggt á viðtali mínu við hann, áðurnefndan mánudag.
Illugi eða illur eins og hann vill láta kalla sig, lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík 1984, lærði innanhúsarkitektúr við Southern Illinois University 1985-1986, BFA gráðu í umhverfishönnun frá Parsons School of Design, New York 1986-1989, Mastersgráðu í arkitektúr frá Southern California Institute of Architecture, Los Angeles 1990-1994 og MA Fine Art 1999-2000 í Central Saint Martins College of Art and Design, London.
Illur hefur ferðast víða um ævina, en ég ætla að einbeita mér því sem hann hefur gert hér á Íslandi, þó hann hafi aðhafst mikið erlendis. Af nokkrum verkum er hægt að taka, en mun ég þó greina aðeins eitt sérstaklega og lýsa nánar og hugmyndafræðinni á bak við það, verkið er að mínu mati eitt það besta sem illur hefur gert og að hans mati líka, hann sagði að í því verki náði hann að sameina það stóra (grand) og það smáa, verkið nefndi hann „Í draumi sérhvers kots“. Ég ætla að byrja á því að lýsa þessu verki.
Stöðlakot-Stöðlahöll
13.-27. júlí 1996.
Í Morgunblaðinu 9. júlí 1996 birtist fréttatilkynning þar sem kom fram að fyrirhugaðar væru breytingar á Stöðlakoti við Bókhlöðustíg, sem hafði verið sýningarsalur og gallerí frá 1988, starfsemi og útlit hússins myndi breytast þannig að þar yrðu einungis sýningar að verkum erlendra listamanna og nýja byggingin yrði í international stíl, klædd í ál að utan og algjörlega gluggalaus til að hindra að náttúrulegt sólarljós gæti haft skaðleg áhrif á verkin. Framkvæmdir væru að hefjast og arkitekt nýja safnsins væri Illugi Eysteinsson. Daginn eftir kom önnur fréttatilkynning sem hljómaði svona:
„Að gefnu tilefni er rétt að taka fram að frétt, sem birtist í Morgunblaðinu í gær um breytingar á Stöðlakoti við Bókhlöðustíg og að það verði í framtíðinni Stöðlahöll, er ekki rétt. Fréttin var byggð á fréttatilkynningu frá Illuga Eysteinssyni, sem skilja mátti á þann veg að útliti Stöðlakots yrði breytt til frambúðar og byggingin klædd í ál að utan án nokkurra glugga. Rétt er að taka fram að Stöðlakot er einn af friðlýstu steinbæjunum í borginni. Að sögn byggingarfulltrúa, var gefin heimild fyrir álklæðningu sem mun skerma af Stöðlakot í tvær vikur og var litið svo á að um umhverfislistaverk væri að ræða, sem ætti að vekja fólk til umhugsunar um götumyndir í borginni.“1
Listaverkið kallaði illur „Í draumi sérhvers kots“ og vitnar hann þannig í ljóð Steins Steinars í „ Í draumi sérhvers manns er fall hans falið“. Útilistaverkið var byggt þannig að það myndaði falska framhlið á Stöðlakot og sýnist þá sem þar væri að finna byggingu í alþjóðlegum stíl sem einkenndist af geometrískum línum og málmáferð. Einning var um innsetningu að ræða í Stöðlakoti og kem ég að því síðar, en saman myndar þetta hugmyndafræðilega heild sem lýsa á sálarkreppu húsagerðarlistar og smáþjóðar sem þjáist af minnimáttarkennd gagnvart erlendum hugmyndum og áhrifum. Íslendingar hafa nefnilega tilhneigingu, að sögn ills, að sveipa um sig erlendum fyrirmyndum til þess að sýna að þeir séu með á nótunum og hluti af alheims elítunni. Með verkinu gagnrýndi illur þann alþjóðlega byggingarstíl sem er að finna í Kvosinni. Nýbyggingum af erlendum toga hefur verið troðið inn í umhverfið og engin tilraun verið gerð til þess að samræma þær umhverfinu. Nægir hér að nefna bygginguna milli Hótel Borgar og Apóteksins sem er algert stílbrot við byggingarlist Guðjóns Samúelssonar sem reyndi eftir mætti að þróa byggingarstíl í anda íslenskrar sögu. Verkið lýsir þannig draumi litlu Gunnu og litla Jóns, Íslendinga, um frægð, frama og velsæld. Litlu koti um að verða höll og litlu listgallerí um að verða stórt alþjóðlegt listasafn.2
Í innsetningunni mátti svo sjá yfirlitssýningu verka eftir um þrjátíu heimsfræga listamenn s.s. Munch, Degas, Chagall, Picasso, Van Gogh, Matisse og fleiri. Öll verkin voru byggð á póstkortum af verkum meistarana, sem illur hafði minnkað um helming og sett inn í gyllta ramma sem voru um helmingi stærri en myndirnar og hurfu þær næstum í umbúðum. Tekið var á móti gestum með rauðum dregli og velúrbönd á gylltum stöngum héldu áhorfandanum í ákveðinni fjarlægð frá verkunum, illur segir að aðeins á þennan hátt geti kot orðið að höll alþjóðlegrar myndlistar. Þetta var svo kórónað með stórri mynd af forsetahjónunum, í gylltum ramma og bleikar og rauðar rósir við, sem sýnir hvernig þjóðin fór allt í einu að tilbiðja forseta sinn líkt og goð og fjalla um hann eins og Hollywoodstjörnu.3 Í ljósi þessa er gaman að líta til sýningarinnar sem nú stendur yfir í Listasafni Íslands, en þar er að finna helstu verk franskra impressionista, og er tryggð fyrir sex milljarða íslenskra króna, og mikill fjöldi gesta hefur farið á. Er aðsóknin svona mikil vegna þess hve sýningin er einstök eða vegna þess hve fræg og dýr verkin eru?
Á lofti kotsins kom illur svo fyrir heyböggum og uppstoppuðu lambi sem var vanskapað á þann hátt að það hafði tvö höfuð. Þannig vísar illur til hins þjóðlega afrs, en líkt og lambið tvíhöfða er þjóðin ráðvillt og lítur til beggja átta: á hún að leggja rækt við það sem hún hefur sjálf af veikum burði skapað, eða á hún að taka alþjóðahyggjunni fagnandi og fórna því gamla „og góða“. „Svar listamannsins er skýrt og skorinort“ segir Eiríkur Þorláksson í gagnrýni sinni á sýningunni, „Stöðlakot er merkilegri bygging en hátimbraðar hallir Reykjavíkur til samans; það sem kotið hýsir hlýtur að vera þjóðinni mikilvægara en draumar um aðlögun að erlendum fyrirmyndum. Hér er á ferðinni frískleg sýning, alvarleg og kímin í senn; er vert að hvetja sem flesta til að deila henni með listamanninum.“4
Þegar maður sér ill í fyrsta skiptið fer ekki á milli mála að þar fer orkumikill maður, með stórt egó, og það sannast enn frekar ef maður talar við hann, þá kemur ég þetta og ég hitt í annari hverri setningu. Ekkert slæmt um það að segja, maður verður að taka honum eins og hann er, því brunnurinn sem hugmyndirnar og orkan kemur frá virðast vera ótæmandi. Ef hann ætlar að gera eitthvað þá er það gert. Á þremur árum hérlendis tók hann þátt í eða setti upp níu sýningar eða umhverfislistaverk og innsetningar. Ég ætla nú að minnast á nokkrar þeirra. Eftir verkið í Stöðlakoti, fór illur í það að ná saman hópi listamanna til að taka þátt í samsýningu í Síðumúlafangelsi, sem átti senn að rífa. Þetta var í nóvember 1996 og fékk sýninginn nafnið „Tukt“. Hugmyndin af sýningunni er komin frá illi, hún er í raun afar einföld, því alls sextán listamenn fengu einn einangrunarklega fyrir sig í fangelsinu til að vera með sínar innsettningar í. Þannig að alls voru unnin sextán sjálfstæð verk sem öll komu með einum eða öðrum hætti að þeirri ógn, einsemd, sársauka, firringu eða friðarleit, sem hver og einn hefur tekist á við í viðkomandi klefa. Sýningin fékk góðar viðtökur og var framlengd vegna mikillar aðsóknar gesta.5
Árið 1995 tók illur þátt í samsýningu listamanna í Menntaskólanum á Laugarvatni, er nefndist Gullkistan, þar klæddi hann sundlaug skólans í álpappapír.6 „Glugginn“ sýning ills sem var hluti af listsumri 1995 á Akureyri, gekk út á það að illur málaði byggingar og annað sem fyrir augu bar í bænum á spjöld sem síðan voru hlutuð niður og gangandi vegfarendum og unglingum bæjarins leyft að bæta við athugasemdum og öðru sem því fannst vanta, verkin voru svo boðin upp og ágóði verkanna rann til hóps fatlaðra sem var á leið í ferðalag til Noreigs.7 Einnig tók illur þátt í Afmælissýningu Norræna Mynslistabandalagsins sem bar nafnið Norrænir brunnar, og fór fram á Háskólasvæðinu. Þar reysti hann trönur í yfirstærð sem mynduðu hálfhring á móts við hálfhringinn fyrir framan Aðalbyggingu Háskóla Íslands. Þannig varð til hringur eða brunnur sem illur sagði að stæði fyrir ótæmandi brunn Íslendinga sem í væri fiskurinn í sjónum og hugvitið í Háskólanum, verkið nefndi hann Menntun og Þorskur.8 Í maí 1996 var hann svo með í samsýningu í Nýlistasafninu þar sem hann var með innsetningu sem nefndist Eiríkur Smith og ég, þar reyndi hann að sýna munin á gömlum hugsunum og nýjum, hugmyndin kviknaði eftir að hann hafði rætt við Eirík Smith um verkið Menntun og Þorskur9, viðbrögð Eiríks við því voru eitthvað á þá leið að sem gömlu fólki hættir til að sýna að fussa og sveia yfir einhverju nýju, í þessu tilviki vanþóknun Eiríks á innsetningum og umhverfislistaverkum ills.
Listamaðurinn illur hefur því gert ýmislegt þrátt fyrir stuttan feril, en besta verkið hans að eigin sögn eins og áður sagði er Stöðlahöllin. Eftir 1998 fór illur af landinu og ferðaðist meðal annars til Suður Afríku, nú er hann staddur í London og líður vel þar, þar er hann að koma ár sinni fyrir borð og er farin að vinna að sjálfhverfum listaverkum sem eru litlir skúlptúrar, og enn er hann að fást við útilistaverkin enda eru þau sérkenni hans sem listamanns. Í sjálfhverfu skúlptúrunum, sem illur nefnir svo, er hann að fást við þá ímynd sem gagnkynhneigðir, hvítir karlmenn búa við í dag, en þeir eru í raun orðnir að minnihlutahóp í listaheiminum í London, þar sem „minnihlutahópalist“ er mikið að ryðja sér til rúms að hans sögn. Þar fá þeir listamenn sem eru svartir, klæðskiptingar, kynskiptingar og samkynhneigðir meiri athygli fyrir það að vera þeir sjálfir, fremur en það sem þeir eru að gera.
Þegar ég sagði illi hvernig ég sé hann og aðrir sem einstakling með stórt egó og fyrirferðamikinn varð hann mér sammála og sagði: „ Svona fer fyrir ofvirkum strák frá Íslandi sem fer til Bandaríkjanna þar sem skilaboðinn eru að allt sé hægt“ en bætir svo við að hann sé nú að dansa á línunni því í Bretlandi því þar er mikið íhald og fastmótaðar hugmyndir um hvað má og hvað má ekki sem að sjálfsögðu hafa áhrif á það sem hann gerir, þó sennilega ekki mikil.
„Íslendingar og landið hafa líka haft sitt að segja um sjálfsmynd mína“: segir illur, Íslendingar hafa ótrúlega starfsorku og vilja gera allt strax og hafa það stórt og mikið samanber öll mislægu gatnamótin, virkjanirnar og jarðgöngin. En einnig virðist allt vera frekar handahófskennt hjá þeim, gert hér og þar og út um allt. Þannig gagnrýnir illur Íslendinga og til dæmis tekur hann skipulag Reykjavíkursvæðisins, áður hef ég minnst á álit hans á Kvosinni og ósamræminu þar, Kópavogsbrúin er að hans mati ljótur skurður sem klýfur byggðina í tvennt og Reykarvíkurflugvöllur annað dæmi um fyrirbæri sem klýfur byggðina í tvennt. „Hann er eins og kona sem lyftir pilsi“ segir illur. Höfðabakkabrúnna og Háskólann telur hann þó fyrirbæri sem samsvari umhverfinu vel og skapi því ákveðna ímynd.
Illugi Eysteinsson situr ekki á skoðunum sínum og skefur ekkert utan að því sem honum finnst. Kynlíf og kynorkan er honum ofarlega í huga allan daginn og segist hann fá kraft sinn og sköpunargleði frá þessari kynorku og hann hefur þróað með sér tækni til að virkja þessa orku. Aðferðinni lýsti hann fyrir mér í smáatriðum en ég treysti mér ekki til þess að hafa það eftir honum hér og nú.
Aðspurður sagði illur mér að hann væri ekki á heimleið enda erfitt að verða viðurkenndur og virtur á litla Íslandi. Vert væri að Íslendingar myndu fylgjast með ferli hans erlendis, því illur eins og allt sem illur gerir verður stórt í sniðum, vekur eftirtekt, umtal og hneykslun fólks.
Þessi grein var eins og áður sagði unnin 19. mars 2001, nú rúmlega átta árum síðar, ætla ég að adda illi á Fésið hjá mér, enda allt of langt síðan ég hef heyrt af honum og í honum.
Bragi Bergsson 
1 Morgunblaðið. 10. júlí 1996.
3 Eiríkur Þorláksson. Hátimbraðar hallir Reykjavíkur. Morgunblaðið. 24. júlí 1996.
4 Eiríkur Þorláksson. Hátimbraðar hallir Reykjavíkur. Morgunblaðið. 24. júlí 1996.
5 Eiríkur Þorláksson. Umhverfið mótar. Morgunblaðið 28. nóvember 1996.
6 Ólafur J. Engilbertsson. Gullkistan á Laugarvatni. D.V. 26. júní 1996.
7 Morgunblaðið. 30. júní 1995.
9 Bragi Ásgeirsson. Innsetningar. Morgunblaðið 16. maí 1996.