Íslam á Íslandi: Félag múslíma og moskubygging í Reykjavík

Félag í örum vexti fram til 2008

Félag múslíma á Íslandi var stofnað á grunni 20 manna bænahóps múslíma árið 1997 og viðurkennt af dómsmálaráðuneytinu sem trúfélag þann 25. febrúar sama ár. Félagsmenn geta þeir orðið sem játa íslam og samþykkja markmið félagsins. Formaður félagsins frá upphafi er Salmann Tamimi.¹ Félagar voru 78 í desember 1997 og fjölgaði stöðugt fram til ársins 2008 er þeir töldust 402. Síðan þá hefur félögum fækkað og voru þeir 371 í desember 2009. Þar af voru 200 karlar og 171 kona. ²

Sterk staða öldungaráðs skyggir á göfug markmið

Fimm manna stjórn fer með æðsta vald í veraldlegum málefnum félagsins á milli aðalfunda, en að auki er starfandi 9 manna öldungaráð. Öldungaráðið fer með trúarlegt vald á milli aðalfunda, tryggir að stjórnin starfi í anda íslam og getur hlutast til um störf hennar. Kosið er í stjórn á árlegum aðalfundum og um leið í tilfallandi sæti í öldungaráðinu, en meðlimir þess eru kjörnir ævilangt. Samkvæmt lögum fer aðalfundur með æðsta vald í félaginu og ef ekki væri fyrir öldungaráðið myndi félagið teljast lýðræðislegt. Staða ráðsins vekur nefnilega upp áleitnar spurningar, en meðlimir þess eru ævikjörnir og bera enga ábyrgð gagnvart félagsmönnum. Þannig virðist enginn geta vikið þeim frá ef upp koma kröfur um slíkt, nema þeir sjálfir. Þá getur ráðið gripið fram fyrir hendur stjórnar að því er virðist að eigin geðþótta.³ Markmiðum FMÍ er þannig lýst í lögum þess:

a) að gera múslímum á Íslandi kleift að iðka trú sína.
b) að stuðla að jákvæðum viðhorfum þeirra er ekki fylgja Íslam til trúarbragðanna
c) að koma í veg fyrir hvers konar öfgar, ofstæki og yfirgang í nafni trúarbragða, Íslam eða annarra, og að efla virðingu fyrir og umburðarlyndi gagnvart öllum trúarbrögðum.
d) að vinna gegn hvers konar mismunum á grundvelli uppruna, ætternis eða trúarbragða.⁴

Draumurinn um mosku í Reykjavík …

Húsnæðismál hafa lengi verið Félagi múslima á Íslandi hugleikin. Það má m.a. sjá í viðtali frá árinu 1997 þar sem formaðurinn lýsir byggingu mosku sem æðsta markmiði þess.⁵ Í skýrslu ársins 2003 segir að félagið hafi ráðið bót á langvinnu húsnæðishraki og keypt húsnæði undir starfsemina í Ármúla 38 árið 2001. Jafnframt segir að kaupin hafi stórbætt aðstöðuna gert fastar föstudagsbænir að veruleika.⁶

Félagið sótti fyrst um lóð undir mosku árið 2000⁷ og hefur sú umsókn verið að velkjast í borgarkerfinu æ síðan. Í janúar 2006 jókst mönnum bjartsýni þegar skipulagsráð lagði fram tillögur um mögulegt staðarval fyrir mosku félagsins, kirkju rússnesku rétttrúnaðarkirkjunnar og hof Ásatrúarfélagsins. Tillagan gerði ráð fyrir 4 - 5.000 m2 lóð við Stekkjarbakka í Elliðaárdal.⁸

… sem varð að hálfgerðri martröð

Væntingarnar dofnuðu þó strax í mars með neikvæðri umsögn Umhverfisráðs borgarinnar um tillöguna. Umhverfisráð talaði um ágang á útivistarsvæði, þótti byggingarmagnið mikið og lagði til skoðun á umfangsminni byggingu á sama svæði.⁹ Byggingarmálum félagsins hefur ekkert þokað áfram síðan, þótt önnur trúfélög hafi á sama tíma fengið lóðir. Ásatrúarfélagið fékk t.d. lóð í Öskjuhlíð 2007 og rússneska rétttrúnaðarkirkjan lóð við Nýlendugötu sama ár.¹⁰ Þá fékk Thai Temple in Iceland Foundation lóð undir búddahof í Hádegismóum með byggingarrétti upp á 4.235 m2 í janúar 2009.¹¹

Síðan 2006 hefur a.m.k. tvisvar verið spurst fyrir um framgang málsins á vettvangi borgarstjórnar.¹² Þá skrifuðu tveir fulltrúa VG grein í september 2008 þar sem þeir harma og gagnrýna vinnubrögð borgarinnar og hugsanleg mannréttindabrot. Þar nefna þeir að eftirlitsnefnd Evrópuráðsins gegn kynþáttamisrétti og bandaríska utanríkisráðuneytið hafi gagnrýnt málsmeðferðina.¹³ Eftirlitsnefndin hefur skorað á borgina að afgreiða málið án tafar, en bandaríska utanríkisráðuneytið talar um fordóma gagnvart múslímum. Tekur ráðuneytið því undir áhyggjur formanns FMÍ, en félagið hefur m.a. íhugað að leita til dómstóla.¹⁴

„Undarleg vinnubrögð“ í borgarkerfinu harðlega gagnrýnd

Fátt hefur orðið um formleg svör frá borgaryfirvöldum¹⁵ þótt ýmsir hafi tjáð sig um málið. Vilhjálmur Vilhjálmsson þáverandi borgarstjóri hafnar t.a.m. eindregið moskubyggingu í Elliðaárdal í viðtali við Morgunblaðið 19. júlí 2006: „Þetta er skipulagt grænt svæði og við þurfum að fara mjög varlega í það að bæta við byggðina í Elliðaárdalnum, á þessu svæði sem öðrum. Þannig að á þessu stigi verður ekki heimilað að byggja á þessum reit.“¹⁶ Vilhjálmur neitar því í viðtali í Fréttablaðinu 21. september 2008 að „annarlegar hvatir“ liggi að baki ákvörðunum borgarstjórnar.¹⁷ Ólöf Örvarsdóttir, skipulagsfulltrúi segir í viðtali sama dag að það sé af og frá að fordómar tefji fyrir moskubyggingu.¹⁸ Þá segir Björn Axelsson, umhverfisstjóri skipulags- og byggingarsviðs að taka hafi átt heildstætt á málum trúfélaganna, en að miklar lóðakröfur múslíma hafi tafið þau.¹⁹ Salmann Tamimi hafnar þessu í viðtali sama dag og segir FMÍ formlega hafa fallið frá óskum um stóra lóð fyrir 7-8 árum síðan. Félagið geri sér hvaða lóð sem er að góðu.²⁰ Í ljósi áðurnefndra ummæla Vilhjálms, Ólafar og Björns er athyglisvert að líta á frétt sem birtist í Fréttablaðinu þann 24. október 2008, en í henni segir frá stórri slökkvistöð sem borgin hyggst byggja í óþökk nágranna. Staðsetning slökkvistöðvarinnar er afar athyglisverð: áðurnefndur Stekkjarbakki í Elliðaárdal.²¹

Margir hafa gagnrýnt málsmeðferð borgaryfirvalda í þessu máli. Þeirra á meðal er Morgunblaðið, en blaðið blandaði sér í slaginn í upphafi árs 2009 með gagnrýnum fréttaflutningi af þróun mála.²² Auk þess fer blaðið í ritstjórnargrein þann 8. janúar 2009 nokkuð hörðum orðum um „undarleg vinnubrögð“ og „vandræðagang“ borgarinnar sem blaðið telur vera á villigötum. Þá kallar blaðið eftir jafnræði, að fjölbreytileikanum sé hampað og að múslímum verði nú þegar gert kleift að byggja reisulega mosku „með glæstum turni.“²³

Vandræðagangur til marks um vanþekkingu og fordóma?

Eins og sjá má hefur orðið veruleg fjölgun í Félagi múslima á Íslandi frá stofnun þess. Þá virðist lítil ástæða til að ætla að hugsanleg moska verði Trójuhestur öfgamanna eins og stundum er haldið fram.²⁴ Lög félagsins eru t.d. afar skýr hvað þetta varðar og starfsemin gefur ekki aðra mynd en þá að hér sé um að ræða nokkuð nútímaleg og opin félagasamtök sem taki þátt í þvertrúarlegum umræðum um trúmál og vilji að öðru leyti eiga í vinsamlegri samræðu við hið víðara samfélag.²⁵ Þó verður hér lýst áhyggjum af lýðræðishalla innan félagsins sem felst í stöðu öldungaráðsins.

Eins og fram kemur í áður birtri grein Múslímar á Íslandi og viðhorf í þeirra garð og vitnað er til í upphafi þessarar greinar bendir flest til þess að viðhorfið til múslíma hafi verið fremur neikvætt hérlendis og fari nú versnandi fremur en hitt. Vandræðagangurinn og undarlegheitin í kringum úthlutun lóðar undir mosku félagsins styrkir þessa skoðun, en af málsmeðferðinni má auðveldlega draga þá ályktun að múslímar mæti óeðlilegri tregðu í stjórnkerfi Reykjavíkurborgar. Jafnvel hreinum fordómum.

Photo: Antonio Melina/ABr