Íslam á Íslandi: Hvað er moska?

Einfaldur tilbeiðslustaður verður að miðstöð og táknmynd trúar

Byggingin sem í daglegu tali er kölluð moska hefur næstum frá upphafi, á öndverðri 7. öld e.Kr., verið bundin íslam órjúfanlegum böndum sem miðstöð trúar. Ekki er þó hægt að heimfæra beint upp á moskuna þau hlutverk sem hof, kirkjur og synagógur gegna í öðrum trúarbrögðum, enda ekki algerlega um sambærileg fyrirbæri að ræða.

Orðið moska er dregið af arabíska orðinu masjid og þýðir í bókstaflegri merkingu „staður til að kasta sér á grúfu í tilbeiðslu og auðmýkt gagnvart Guði“. Orðið kemur víða fyrir í Kóraninum. Í fyrstu var ekki um að ræða ákveðin form bygginga, heldur einungis staði fyrir trúaða að koma saman á, biðja og ráða ýmsum málum. Staðirnir gátu verið hvar sem er, jafnvel á heimilum fólks, eins og heimili Múhameðs spámanns sjálfs, síðar Moskan í Medínu, vitnar um. Oft voru þeir í útjaðri borga, undir berum himni og þá eingöngu afmarkaðir med táknrænum steinhleðslum. Slíkir staðir kallast musallas eða „bænastaðir“. Hinar eiginlegu moskur, sem sjálfstæðar byggingar hlaðnar sínu eigin byggingarlistalega myndmáli, þróuðust svo smátt og smátt á 1. öld íslam í takt við útþenslu trúarbragðanna til nýrra svæða. Útþenslan kallaði á nýja bænastaði og sköpun ákveðinnar sjálfsmyndar í formi táknmynda fyrir trúarbrögðin. Moskan fór því að taka á sig ákveðin form.

Þrír helgustu staðirnir

Þótt múslímar kalli allar moskur masjid gera þeir greinarmun á almennum moskum og hinum sönnu helgidómum. Þeir síðarnefndu eru griðastaðir og merking þeirra og mikilvægi ristir afar djúpt í hugum trúaðra. Áhrifa þeirra gætir því langt út fyrir eigin veggi. Fyrst ber að nefna Haram eða Hina heilögu umgjörð í sjálfri Mekku, en það er byggingin sem múslímar snúa sér að þegar þeir biðja.¹ Hér má finna hina ferköntuðu byggingu Kaaba (Kubbinn) en hún hýsir Steininn svarta sem samkvæmt trúnni er talið að Gabríel erkiengill hafi komið til jarðar.² Byggingin sjálf er talin reist af Abraham. Þá er það Moskan í Medínu sem einnig er þekkt undir nafninu al-Munawwara eða Hin ljómandi. Eins og áður segir er þessi bygging fyrrum heimili spámannsins og þar má finna gröf hans. Þriðji helgasti staðurinn er Haram al-Sharif eða Hinn mikli helgidómur. Byggingin er reist á rústum musterisins á Musterishæðinni í Jerúsalem og er einnig þekkt sem Borgarmoskan og Klettahvelfingin eða Klettakirkjan.³

Moskan sem miðstöð menningar- og félagslífs

Moskur geta múslímar í raun kallað alla þá staði sem hentugir eru til bænahalds, jafnvel þótt þeir séu einungis tímabundnir. Þannig má finna þúsundir lítilla smámoska út um allan heim, moskur sem tilheyra hverfum, fjölskyldum og jafnvel fyrirtækjum. Þótt moskan hafi frá upphafi fyrst og fremst verið ætluð til tilbeiðslu varð hún strax miklu meira en það.⁴ Þegar Múhameð spámaður stofnaði fyrstu moskuna á heimili sínu í Medínu var hann nefnilega ekki einungis að skapa umgjörð utan um trúarlíf hins íslamska safnaðar. Hann var í raun að skapa umgjörð fyrir fyrsta múslímska samfélagið í heiminum. Þau lög og reglur sem sett voru þessu samfélagi hafa enn í dag gríðarleg áhrif á daglegt líf múslíma.⁵ Fyrir utan að vera staður föstudagsbænanna varð moskan fljótlega staðurinn þangað sem menn komu til að sverja prinsum og fulltrúum þeirra hollustu sína. Þá varð hún vettvangur kennslu og skattheimtu, upplýsingamiðstöð og umgjörð um flesta þætti félagslífs og stjórnmála. Þetta almenningssvæði, sem var ætlað öllum körlum staðarins, var kallað masjid al-jami eða moska samfélagsins, en fékk einnig nafnið Föstudagsmoskan.

Svæðisbundin þróun í arkitektúr moskunnar

Í upphafi þurfti moska ekki að vera annað en nægjanlega stórt svæði til að rúma alla íbúa viðkomandi staðar. Veggur, eða einfaldlega skurður aðskildi hana frá öðrum hlutum borgarinnar. Þessu svæði var snúið í bænaáttina (qibla), þ.e.a.s. að Mekku og var áttin gefin til kynna med því að setja stórt skyggni yfir svæðið fyrir framan þá hlið mannvirkisins sem vissi að Mekku. Við lok 7. aldar voru notkun og táknfræði moskanna komnar í fastar skorður og er þessi frumgerð moskunnar enn í dag algengasta form moska á Arabíuskaganum, þó með alls kyns tilbrigðum. Upp úr 11. öld voru í Íran og á Indlandi þróaðar aðrar útfærslur moskunnar, enn með það að markmiði að skapa sem mest rými. Breytingarnar fólust í því að raða fjórum miklum súlnagöngum utan um stóran miðlægan inngarð og opnuðust gangarnir út í hann. Í Ottómanveldinu var farin önnur leið. Þar voru kröfurnar um stóra félagsmiðstöð uppfylltar með því að skapa gríðarmikið rými innandyra. Hvolfþakið kom til sögunnar.

Innviðir moskunnar

En moska er ekki eingöngu gríðarstórt rými, hún hefur líka innviði. Frá dögum Múhameðs hafði predikunarstóllinn, eða minbar á arabísku, verið einn af föstum innviðum moskanna. Hann hefur í gegnum tíðina þróast úr einskonar lágu púlti með nokkrum þrepum, upp í það að verða mjög hár ræðustóll með voldugum tröppum og oft með skreyttu, hvelfdu þaki. Stóllinn er notaður við upplestur og stjórnun athafna. Af öðrum atriðum má nefna mihrab sem er útskot í þeim vegg er veit að Mekku og gefur bænaáttina (qibla) til kynna. Útskotið kom til sögunnar um 700 og er iðulega mest skreytti hluti moskunnar. Það er oft upplýst, enda hefur það táknrænt gildi og minnir á nærveru Guðs og spámannsins.⁶ Ekki er hægt að skilja við moskuna án þess að nefna eitt af höfuðeinkennunum, nefnilega mínaretuna eða kallturninn. Mínaretan varð snemma ómissandi hluti moskunnar og gegndi í fyrstu hlutverki sem sýnilegt tákn fyrir samfélag múslíma, en öðlaðist fljótlega einnig í það hlutverk sem hún gegnir enn í dag, nefnilega að kalla hina trúuðu til bæna.⁷

Mikilvægi moskunnar

Markmið þessarar greinar er skilja það hlutverk og þá þýðingu sem moskan hefur í lífi svo margra trúaðra múslíma um allan heim. Er þetta ekki síst gert til að draga betur fram í dagsljósið ýmis atriði sem geta skipt máli í umræðum um hugsanlega moskubyggingu múslíma á Íslandi. Til þess að gera þetta hefur hér verið stiklað á stóru í sögu moskunnar og farið allt aftur til uppruna hennar snemma á 7. öldinni. Tilurð moskunnar og tilgangur hafa verið rakin, auk þess sem fjallað var lítillega um þrjár helgustu moskurnar. Þá hefur verið rætt um mikilvægi moskunnar sem miðstöðvar menningar- og félagslífs. Að auki var rýnt í byggingarlistina, fjallað um rýmið, greint frá ólíkri svæðisbundinni þróun moskunnar, rætt um innviði hennar og talað um menningarsögulegt gildi.

Það er deginum ljósara að svo margslungnu og aldagömlu fyrirbæri sem moskunni verður ekki gerð fullnægjandi skil í stuttri grein á við þessa, enda ekki ætlunin. Tilgangurinn með greininni er fremur að hún þjóni sem innlegg í umræðu um stöðu múslíma á Íslandi og geti komið að gagni í samræðu á milli hinna fjölmörgu ólíku menngar- og trúarhópa samfélagsins. Af efninu verður þó dregin sú ályktun að moskan sé afar mikilvægur þáttur í lífi trúaðra múslíma, hvernig sem á málin er litið. Í því ljósi verður hér varpað fram eftirfarandi spurningu: Gæti leyfi fyrir byggingu slíks mannvirkis í Reykjavík ekki verið klárt merki um viðurkenningu samfélagsins á tilvist múslíma, átt þannig þátt í að bæta sjálfsmynd þeirra, ýtt undir frekari samfélagsþátttöku, aukið gagnkvæman skilning og virðingu og stuðlað þannig að bættara samfélagi?