Íslam á Íslandi: Múslímar á Íslandi og viðhorf í þeirra garð

Gömul saga og ný

Þótt flest bendi til að búseta múslíma á Íslandi hefjist fyrst fyrir alvöru á 7. og 8. áratug 20. aldar með fáeinum einstaklingum¹ hafa múslímar áður markað spor í Íslandssöguna. Þannig má í Reisubók Jóns Ólafssonar Indíafara frá árinu 1661 finna ævintýralegar frásagnir af óttalegum og herskáum íbúum Tyrkjaveldis. Frásögnunum fylgja á stundum beinlínis rangar lýsingar á staðháttum og atburðum, enda Jón ekki upptekinn af smáatriðum, en þeim mun iðnari við að ýkja æsispennandi frásögnina.² Eldri og líklega frægustu heimildir um tengsl múslíma við Ísland fyrr á öldum eru þó frásagnir af Tyrkjaráninu sem lýsa því hvernig ræningjar frá Alsír og Marokkó rændu hundruðum Íslendinga, drápu tugi þeirra, seldu í ánauð og neyddu til að taka íslamska trú. Frásagnirnar draga upp dökka mynd af íslam og múslímum almennt, sem þá voru nefndir Tyrkir vegna sterkrar stöðu Tyrkjaveldis, enda viðhorfið litað af þessum hræðilegu atburðum.³

Hvort neikvæð afstaða fyrr á öldum móti enn í dag viðhorf Íslendinga til múslíma skal ósagt látið. Eflaust á það við í einhverjum tilfellum, en þó er líklegra að önnur atriði ráði mótun viðhorfanna hjá þorra almennings. Múslímar og íslam birtast nefnilega ekki lengur eingöngu í ævintýralegum frásögnum af undarlega siðuðu fólki undir eyðimerkursól. Nútímasögurnar eru í auknu mæli í formi frétta. Innlendra sem erlendra. Þótt stundum megi deila um sannleiksgildið er framboð upplýsinganna klárlega meira en áður og því úr meiru að moða. Hér skipta aðrir þættir líka máli. Atriði eins og sjálf tilvera múslíma á Íslandi, fjöldi, fjölgun þeirra og samskipti við aðra samfélagshópa.

Fjöldi múslíma á Íslandi – vandasamt mat

Í sannleika sagt eru rannsóknir sem gerðar hafa verið hér á landi og sem geta varpað ljósi á þetta viðfangsefni af verulega skornum skammti. Skortur á upplýsingum gerir það að verkum að bæði reynist erfitt að meta raunverulegan fjölda múslíma á Íslandi og hvað þá fjölgun í þeirra hópi. Samkvæmt Hagstofu Íslands voru 402 félagsmenn skráðir í Félag múslíma á Íslandi 1. desember 2008, eða 0,13% landsmanna. Félagsmönnum hafði þá fjölgað úr 78 frá 1. desember 1997, en félagið var stofnað það ár. Er þetta rúmlega fimmföldun á fjölda félagsmanna.⁴ Til samanburðar fjölgaði Íslendingum um 18,34% frá 1997-2009.⁵

Líkt og hjá Félagi múslima hefur orðið gríðarleg fjölgun í heildarfjölda innflytjenda undanfarin ár, en innflytjendur er stærstur hluti félagsmanna FMÍ.⁶ Árið 1996 voru 5.357 innflytjendur á Íslandi, eða einungis 2% landsmanna og þótti það lágt hlutfall, t.d. miðað við Noreg og Danmörku. Tólf árum síðar, þann 1. janúar 2008, voru innflytjendur í landinu orðnir 25.265 og hlutfallið komið upp í 8,1% af mannfjöldanum.

Þótt flestir félagsmanna FMÍ séu innflytjendur og fjölgað hafi mikið í báðum hópum segja tölurnar takmarkaða sögu um heildarfjölda múslíma á Íslandi. Taka verður tillit til þess að bróðurpartur aukins straums innflytjenda verður til vegna aðflutnings fólks frá löndum eins og Póllandi, Litháen og Portúgal, en ekki múslímalöndum. Þegar rætt er um fjölda múslíma verður líka að horfa til þess að líkt og í öðrum samfélögum eru langt í frá allir múslímar skráðir í skipulögð trúfélög. En hversu margir eru þeir þá í raun?

Samkvæmt mati forsvarsmanna FMÍ frá árinu 2006 voru ekki færri en 500 múslímar hérlendis það ár.⁷ Þá benda niðurstöður Lene Kühle, doktors í trúarbragðafræðum við Árósaháskóla í Danmörku, til þess að 20-25% allra þarlendra múslíma séu í íslömskum söfnuði.⁸ Þessar tölur geta reynst gagnlegar, því hérlendis vitum við fjöldann í félagi múslíma, en höfum takmarkaða vitneskju um annað. Ef við heimfærum niðurstöður Kühle upp á Ísland og gerum ráð fyrir að þeir 402 meðlimir sem skráðir eru í FMÍ séu um 20-25% af heildarfjölda múslíma á Íslandi verður lægri talan 1.608 en sú hærri 2.010. Samkvæmt þessu gæti heildarfjöldi múslíma á Íslandi því legið á bilinu 500 - 2.000 manns eða 0,15 - 0,60% mannfjöldans. En hvernig hefur þessum litla hópi reitt af í gegnum tíðina og hver eru viðhorf samfélagsins til hans?

Árekstrar í samskiptum og neikvæðari viðhorf

Ýmis dæmi eru til um árekstra í samskiptum múslíma við aðra borgara samfélagsins. Virðast sumir sprottnir af því að viðkomandi telji athafnir eða aðstæður brjóta í bága við trú sína, eins og þær að karlmaður geti ekki unnið undir verkstjórn konu. Þá má nefna mótmæli þeirra sem hafa talið yfirvöld of undanlátssöm gagnvart þörfum og kröfum múslíma, t.d. med brotthvarfi svínakjöts úr mötuneyti grunnskóla.⁹ Hér verða engar ályktanir dregnar aðrar en þær að um sé að ræða einangruð tilfelli sem hafi ratað í fjölmiðla. Engar rannsóknir gefa ástæðu til að ætla að um sé að ræða almenn viðhorf, kerfisbundna árekstra menningarheima eða eitthvað annað.

Þá er úrvalið af gögnum um viðhorf Íslendinga til múslíma heldur fátæklegt. Könnun sem Capacent gerði árið 2008 leiðir þó í ljós að um helmingur landsmanna telji innflytjendur almennt mæta jákvæðum viðhorfum.¹⁰ Rannsókn frá Rannsóknamiðstöð Háskólans á Bifröst undirstrikar þó á sama tíma þá skoðun að Íslendingar telji sig ekki lausari við fordóma en aðrar þjóðir.¹¹ Þetta háa hlutfall er engu að síður athyglisvert, sérstaklega í ljósi þess að ýmislegt bendir til þess að fordómar í garð innflytjenda fari vaxandi og umburðarlyndi þverrandi. Árið 2008 töldu t.a.m. 45% landsmanna að reglur sem heimila útlendingum að setjast að á Íslandi væru of rúmar sem er mikil aukning frá fyrri könnunum. Árið 2004 var hlutfallið 28% og árið 2000 stóð það í 33%.¹²

Múslímar „óvinsælasti“ hópurinn

Þegar spurt var um ólíka menningarhópa, kynþætti eða múslíma sérstaklega virtist umburðarlyndið jafnvel enn minna. Samkvæmt Bifrastarkönnuninni vildu t.a.m. einungis 25% svarenda hleypa mörgum innflytjendum af öðrum kynþætti eða ólíkum menningarlegum uppruna inn í landið. Mun fleiri, eða 40% vildu hins vegar hleypa mörgum innflytjendum af sama kynþætti og með svipaðan uppruna inn í landið. Stuðningurinn hafði minnkað í báðum hópum frá 2005.¹³ Rannsóknir sem gerðar hafa verið fyrir Rauða kross Íslands staðfesta þessa þróun.¹⁴ Rauði krossinn lét líka kanna sérstaklega afstöðu almennings gagnvart múslímum árið 2005. Niðurstöður þeirrar könnunar benda eindregið til þess að afstaða almennings sé neikvæðari gagnvart múslímum en öðrum hópum. Þannig lýstu heil 22,2% svarenda því yfir að þeir yrðu ósáttir eða mjög ósáttir við að fá múslíma í næsta hús eða íbúð. Einungis geðfatlaðir komust nálægt múslímum í „óvinsældum“, en 16,6% svarenda sögðust ósáttir eða mjög ósáttir með þá sem nágranna.¹⁵

Búseta múslíma er staðreynd – rannsókna er þörf

Þrátt fyrir að hér hafi verið stiklað á stóru í sögu múslíma á Íslandi kemur ýmislegt í ljós. Í fyrsta lagi er ljóst að þrátt fyrir stutta sögu fastrar búsetu múslíma má rekja sporin aftur um aldir. Og um leið neikvætt viðhorf í þeirra garð. Í öðru lagi er greinilegur skortur á upplýsingum og rannsóknum um íslenska múslíma sem gerir það að verkum að jafnvel reynist erfitt að áætla fjölda þeirra. Hvað þá annað. Í þriðja lagi er víst að stundum verða árekstrar í samskiptum múslíma og annarra samfélagshópa á Íslandi, þótt ekki virðist þeir stöðugir eða kerfisbundnir. Í fjórða og síðasta lagi virðist andúð á innflytjendum aukast í takt við það hversu ólíkari þeir eru þeim sem fyrir sitja á fleti í íslensku samfélagi og lenda múslímar hér í sérflokki. Hér verður ekki reynt að benda á undan hvaða rifjum þessi vaxandi andúð er runnin, enda ómögulegt í svo lítilli grein. Hins vegar er hér með kallað eftir frekari rannsóknum á þessu sviði. Múslímar eru komnir til að vera í íslensku samfélagi og því æskilegt að frekara ljósi verði kastað á sambúð þeirra og annarra hópa. Sem vonandi leiðir til jákvæðra áhrifa á samfélagið allt.