Íslam á Íslandi: Reynsla nágranna

Ólík afstaða yfirvalda gagnvart evrópskum múslímum

Talið er að um 15 milljónir af rúmum milljarði múslíma heimsins búi í löndum V-Evrópu, þar af um 1 milljón á Ítalíu, ein og hálf í Bretlandi og 3,2 milljónir í Þýskalandi. Frakkar bera höfuð og herðar yfir önnur ríki, en þar búa heilar 5,5 milljónir múslíma. Búseta múslíma í Evrópu er hluti af þeirri breyttu heimsmynd sem þróast hefur á síðustu 30-40 árum. En þótt myndin sé iðulega sú sama, þ.e. aukið hlutfall múslímskra íbúa landanna, hafa yfirvöld kosið að nálgast þá með gjörólíkum hætti. Þannig er t.d. grundvallarmunur á nálgunum Frakka og Breta að viðfangsefninu. Á meðan Frakkar halda fast í það grundvallaratriði í stjórnskipan sinni að trúmál séu einkamál hafa Bretar verið óhræddari við að blanda saman stjórnmálum og trúmálum. Þetta lýsir sér t.d. í því að á meðan Frakkar velja að banna slæðuburð kvenna í skólum landsins ráða Bretar múslímska ráðgjafa í fangelsi landsins sem hafa m.a. það hlutverk að vera múslímskum föngum innan handar og túlka fyrir þá sharia-lög. Þetta er mikilvægt atriði þar sem rannsóknir hafa sýnt að nálgun ríkisins að múslímskum minnihlutahópum hafi afgerandi áhrif á stofnanavæðingu íslams innan ríkisins og þ.a.l. mikil áhrif á það hvernig trúarbrögðin og hið múslímska samfélag þróast í viðkomandi landi.¹ En hvernig hefur þróunin verið undanfarið?

Harðari stefna gagnvart múslímum

Yfirvöld í Evrópu hafa undanfarin ár hert stefnu sína gagnvart múslímum, aðallega til að hemja hinn svokallaða „róttæka arm“ íslam og birtist þetta m.a. í brottrekstri erlendra lögbrjóta til upprunalandsins. Þá hafa stjórnvöld víða sent útsendara inn í moskurnar og samfélög múslíma og reynt að „Evrópuvæða“ ímama eða forstöðumenn múslímskra safnaða. Þannig á m.a. í krafti tungumála- og trúarbragðanámskeiða að gera þá hliðhollari búsetulandinu og koma í veg fyrir að þeir ali á öfgum og hryðjuverkum. Ástæðu þessarar hertu stefnu er einkum að leita í hryðjuverkaárásunum í Madríd 2004, London 2005 og morðinu á hollenska kvikmyndagerðarmanninum Theo van Gogh árið 2004. Þá hefur tenging innflytjendahópa í Hamborg við árásirnar á Tvíburaturnana þann 11. september 2001 einnig haft áhrif. Þótt yfirvöld í Evrópu hafi leynt og ljóst haft eftirlit með hópum múslíma síðan síðla á 8. áratugnum ber þessi stefna vott um aukna hörku, því hún verið tekin upp víða um álfuna, óháð því hvort löndin hafi áður haft frjálslynda innflytjendastefnu eður ei.² Evrópulöndin hafa einkum horft til fyrirmynda í Frakklandi, en landið býr við einna lengstu reynsluna af því að fást við hryðjuverk og hefur í áranna rás þróað fremur harða og víðtæka hryðjuverkalöggjöf.

Deilt er um hvort þessi stefna virki yfir höfuð. Gagnrýnendur benda á að vandinn felist í atvinnuleysi, lélegu húsnæði og pólítískri og stjórnmálalegri einangrun samfélaga múslíma. Þeir telja að stjórnvöld séu uppteknari af því að fella ódýrar pólítískar keilur (eins og með brottvikningu glæpamanna) en að taka heildstætt á hinum raunverulegu viðfangsefnum. Þá segja þeir aðferðirnar við eftirlit og „endurmenntun“ ímama einfaldlega rangar. Þær stilli mönnum upp við vegg, sái fræjum tortryggni í garð yfirvalda og eigi þátt í því að einangra samfélögin enn frekar. Þannig séu línurnar einungis dregnar skarpar upp og vandræðin aukist.³

Moskur í Danmörku

Samkvæmt rannsóknum trúarbragðafræðingsins Lene Kühle voru um 200.000 múslímar í Danmörku árið 2006.⁴ Það ár voru um 115 moskur í landinu og þar af þrjár sem sérstaklega voru byggðar sem slíkar og eru því um 1.700 múslímar um hverja mosku. Tölur frá öðrum Evrópulöndum sem og múslímaheiminum benda til þess að almennt séu þessi tala á bilinu 1.300 - 3.000.⁵ Frá 1974 hafa 19 opinber múslímsk trúfélög sprottið upp í Danmörku, en framan af sóttust mörg þeirra ekki sérstaklega eftir viðurkenningu. Í dag líta margir þó á hana sem nauðsynlega, þar sem hún veitir trúfélögum ýmis réttindi, þ.á.m. réttinn til að flytja inn ímama frá útlöndum. Með hertum innflytjendalögum frá 2004 hefur það verkefni reynst mun örðugra og jafnvel valdið ýmsum múslímskum félög vandræðum.

Dönsk löggjöf er þó fremur frjálslynd gagnvart múslímum. Þannig eiga þeir í engum lagalegum vandkvæðum með að stofna og byggja moskur þótt mörg verkefni hafi mætt töluverðri andspyrnu meðal almennings og stjórnmálamanna. Múslímum er einnig frjálst að stofna eigin skóla og aðgangur ad halal-kjöti er greiður. Þrátt fyrir þetta eru árekstrarnir margir og íslam á margan hátt enn mjög framandi trúarbrögð og menning í hugum margra.

Kühle nefnir að danskt samfélag hafi brugðist mjög hikandi við tilvist múslíma í landinu hingað til. Þetta lýsi sér m.a. í því að stjórnvöld forðist að viðurkenna opinberlega að fullu tilvist múslíma (t.d. með heildstæðri löggjöf um trúarbrögð minnihlutahópa), en notist við tilfallandi lausnir þegar vandamálin komi upp. Þetta eigi einnig við um margar stofnanir samfélagsins, s.s. skóla og fangelsi. Kühle heldur því fram að danska ríkið veiti því hvorki múslímum né íslam táknræn réttindi, stuðning eða viðurkenningu. Hún vill ekki meina að múslímar búi við eitthvað harðræði, en bendir á að hin opinbera þögn sem umlykji múslíma og íslam í Danmörku komi niður á sjálfsmynd þeirra. Þögnin, ásamt ófullkominni löggjöf, leiði svo aftur til meiri óánægju í þeirra hópi, valdi því að fleiri upplifi höfnun og mismunun og kyndi jafnvel undir ranghugmyndum um að múslímar hafi það verr í Danmörku en annars staðar, t.a.m í Svíþjóð.⁶

Múslimar og Evrópa - rýnt í rannsóknir Gallup

Lítum að endingu á nokkrar tölur úr viðamikilli hnattrænni könnun sem Miðstöð múslímafræða hjá Gallup og Coexist Foundation gerðu á viðhorfum ólíkra trúarhópa. Könnunin birtist á fyrri hluta árs 2009 og lagði áherslu á stöðu og viðhorf múslíma gagnvart almenningi í Evrópu, sérstaklega í Frakklandi, Bretlandi og Þýskalandi. Könnunin gefur fyrst og fremst til kynna að menningar-, trúar- og kynþáttalandslag Evrópu hafi sjaldan eða aldrei verið jafn fjölbreytt og nú. Þá varpar hún ljósi á ólík viðhorf þeirra mörgu menningarhópa sem álfuna byggja, en dregur jafnframt fram þau atriði sem múslímar eiga sameiginlegt með almenningi í löndunum.

Tölurnar sýna að múslímar eru líklegri en almenningur til að samsama sig sterklega trú sinni. Um leið virðast þeir álíka líklegir, ef ekki líklegri en almenningur til þess að samsama sig sterklega búsetulandi sínu. Meirihluti almennings í Frakklandi, Bretlandi og Þýskalandi telur hins vegar að sú sé ekki raunin eða er óviss um það. Eftir stendur að mikill meirihluti evrópskra múslíma telur múslíma vera trúa sínu búsetulandi.

Þegar spurt er um lífsstíl og siðferðismál, t.d. samkynhneigð, framhjáhöld og fóstureyðingar reynast múslímar mun neikvæðari en almenningur. Þeir deila hins vegar sömu jákvæðu viðhorfunum og almenningur til sambúðar ólíkra trúarbragða. Gildir þá einu hvort um er að ræða Frakkland, Bretland eða Þýskaland. Þá eru múslímar í öllum löndunum þremur líklegri en almenningur til að fallast á þá fullyrðingu að flest trúarbrögð auðgi mannlífið.

Yfirgnæfandi meirihluti aðspurðra hafnar ofbeldi og skiptir litlu hvort um múslíma eða almenning er að ræða. Þá virðast lítil tengsl vera milli mikilvægi trúar og öfgahyggju. Þannig eru þeir sem telja trú skipta sig miklu máli og þeir sem telja hana engu máli skipta jafn líklegir til að segja að árásir á óbreytta borgara séu óverjanlegar. Þegar spurt var um umburðarlyndi almennt töldu 45% almennings í Bretlandi og 49% almennings í Þýskalandi og Frakklandi sig vera umburðarlynd. Samsvarandi tölur fyrir múslíma voru mun dreifðari. Þannig töldu 60% breskra múslíma sig vera umburðarlynda, á meðan hlutfallið var töluvert lægra meðal þýskra múslíma, eða 43%. Franskir múslímar skáru sig þó verulega úr, en einungis 31% þeirra töldu sig vera umburðarlynda.⁷

Getum við lært af reynslunni?

Eins og Lene Kühle bendir á hefur afstaða stjórnvalda til samfélaga múslíma á Vesturlöndum mikil áhrif á það hvernig þau þróast. Dæmin frá Danmörku sýna mikilvægi þess að stjórnvöld þori að móta sér heildstæða og framsýna stefnu gagnvart múslímum í stað þess að reyna í sífellu að vinda ofan af vandamálum sem eru komin í hnút. Þá virðist reynslan frá Frakklandi og fleiri Evrópulöndum benda til þess að sú herta stefna sem tekin hefur verið upp gagnvart múslímum undanfarin ár sé ekki að skila þeim árangri sem vænst var. Jafnvel lítur út fyrir að hún virki í þveröfuga átt, einangri múslíma frá öðrum hlutum samfélagsins og geri þá tortryggnari og fráhverfari öðrum borgurum. Um leið og Gallupkönnunin virðist staðfesta þessa tilhneigingu, a.m.k. að því er Frakka áhrærir, varpar hún ljósi á ýmis önnur viðfangsefni sem vinna þarf í. Þrátt fyrir það gefur hún einnig jákvæðar vísbendingar um að víða megi finna samhljóm í skoðunum evrópskra múslíma og annarra íbúa álfunnar. Samhljóm sem nýta megi til byggja brýr milli ólíkra menningarhópa og auka gagnkvæman skilning og virðingu. Líka hér heima á Íslandi.