Ísland, Evrópa og íslamfælni

JalsaSalana 2009

Múslimum hefur fjölgað í ríkjum Evrópusambandsins (ESB) hin síðustu ár, en nokkuð skortir á heimildir um fjölda þeirra. Þó má telja að árið 2005 hafi 13¹ eða jafnvel 15 milljónir múslima búið í aðildarlöndum ESB eða rúmlega 3% íbúa. Múslimar eru hlutfallslega fáir í Evrópu miðað við fjölda þeirra á heimsvísu, en álitið er að 1,57 af 6,8 milljörðum íbúa jarðar teljist múslimar. ² Lítið hefur farið fyrir faglegri rýni í aðstæður múslima á Vesturlöndum þó svo að fræðasamfélagið hafi tekið eitthvað við sér í kjölfar hryðjuverkaárásarinnar á tvíburaturnana 11. september 2001. ³ Á hinn bóginn hefur fælni í garð múslima verið nokkuð áberandi og jafnvel farið vaxandi. Þannig sýnir viðhorfsrannsókn sem IMG Gallup vann fyrir Rauða Kross Íslands árið 2005 að tæpur fjórðungur Íslendinga er ósáttur við að hafa múslima sem nágranna. ⁴ Markmið þessarar greinar er að veita smá innsýn í umfjöllun fræðimanna um íslamfælni.

Í kvikmynd eftir Paul Laverty sem ber heitið A Fond Kiss er komið inn á samskipti hins vestræna og íslamska heims og þau sett í samhengi fjölskyldu- og tilhugalífs um leið og dregin er upp mynd sem lýsir vel fáránleika fælninnar. Myndin snýst um innflytjendafjölskyldu frá Pakistan sem býr í Glasgow og er uppreisnarvilji yngstu dótturinnar eitt megin stefið en hún tjáir sig þar m.a. um álit vestursins á múslimum:

Ímyndið ykkur að ég tæki alla sem eru kristinnar trúar, Georg Bush, páfann, Henrik Larsson og Villa óþekkta og gerði úr þeim eina persónu. Þið mynduð hlæja. Hvers vegna? Vegna þess að það væri heimska. En það er nákvæmlega þetta sem vestrið gerir við íslam rétt eins og að milljarður múslima í 50 löndum sem tala hundruð mismunandi tungumála og tilheyra endalaust mörgum þjóðernum væru einn og sami maðurinn. […] Ég hafna þeirri einföldu mynd sem vestrið dregur upp af múslimum. Ég er Glasgowbúi og Pakistani, unglingur, kona, kona af íslömskum uppruna sem styð Glasgow Rangers og geng í kaþólskan skóla. Því ég er skínandi blanda og ég er stolt af því. ⁵

Sérfræðingar ESB telja að 9 milljónir einstaklinga hafi orðið fyrir kynþáttaglæpum (racist crime) í aðildarlöndum þess árið 2004. ⁶ Í Evrópu hafa neikvæð viðhorf í garð gyðinga og múslima stigmagnast hin síðustu ár og tekið stökk í sumum löndum milli ára. ⁷ Konur sem hylja hár sitt með slæðum eða jafnvel andlit verða frekar en aðrir múslimar fyrir barðinu á fordómum í sinn garð. ⁸

Fælnin við hið framandi eða útlendingafælni (xenophobia) hefur verið viðfangsefni fjölda fræðimanna um langt skeið en bent hefur verið á að það skorti lagalega skilgreiningu bæði á vettvangi ESB og hjá aðildarlöndunum á því hvað telja beri að sé á bak við hugtakið svo hægt verði að stíga ákveðnar til jarðar í viðleitninni gegn henni. ⁹ Þá virðist skorta vilja stjórnmálamanna þar sem ekki þykir ljóst hversu langt mörk tjáningarfrelsis ganga. ¹⁰ Þannig tókst Ráðherraráði ESB ekki árið 2005 að komast að samkomulagi um tæki í baráttunni gegn kynþáttafordómum og útlendingafælni. ¹¹ Á meðan setja stofnanir ESB og aðrir útlendingafælni og kynþáttafordóma gjarnan í eina sæng og styðja sig við enn ósamþykkta tillögu þar sem slíkt er skilgreint sem andúð á einstaklingi eða hópi fólks ef hún ræðst af kynþætti, húðlit, ætterni, trúarbrögðum eða trú, þjóðerni eða kynstofni. ¹² Í Kompási, handbók í mannréttindafræðslu, sem kom út nú á dögunum á íslensku er „xenophobia“ skilgreind sem „sjúkleg hræðsla við útlendinga eða framandi lönd“ og minnt á að hér er um tilfinningu eða skilning að ræða sem byggist á félagslegri ímynd eða hugmyndum en ekki á vitsmunalegum eða hlutlægum staðreyndum. Þannig eru flókin félagsleg og menningarleg fyrirbæri stórlega einfölduð og flokkuð í gott og vont. ¹³ Eðli fælninnar er vel lýst í greininni „Psychological Mechanisms of Xenophobia“ en þar bendir Galina Soldatova, prófessor í sálfræði við Ríkisháskólann í Moskvu, m.a. á þrískiptingu á útlendingafælni; í fyrsta lagi fælni í garð kynþáttar eða þjóðarhóps (á sér birtingarmyndir í fordómum og mismunun í garð einstaklinga sem tilheyra öðrum kynþætti eða þjóðarhópi, t.d. kynþáttahyggja); í öðru lagi fælni í garð trúar- og lífsskoðunarhópa (á sér birtingarmyndir í fordómum og mismunun í garð meðlima ákveðinna trúar- eða lífsskoðunarhópa, t.d. íslamfælni); og í þriðja lagi fælni í garð minnihlutahópa sem skera sig úr vegna ákveðinna einkenna sem lýsa ekki meirihlutahópnum (t.d. fælni í garð aldraðra). ¹⁴ Í þessu ljósi væri athugandi að tala um fælni í garð þess sem er framandi (framandifælni) þegar reynt er að tjá sig á íslensku um xenophobia þar sem útlendingafælni er of takmarkandi, að minnsta kosti ef horft er til þrískiptingarinnar hjá Soldatova.

Í skýrslu European Monitoring Centre on Racism and Xenophobia (EUMC) sem fylgist með stöðu útlendingahaturs í Evrópu og var kynnt á blaðamannafundi 18. desember 2006 er gerð ítarleg grein fyrir stöðu íslamfælni (Islamophobia) í Evrópu í dag. Þar á bæ eru menn þeirrar skoðunar að átaks sé þörf áður en íslamfælni vex frekar. Sú staðreynd að hugtakið sé enn í mótun og fræðimenn ekki á eitt sáttir um notkun þess megi ekki hindra það átak, tala þurfi einarðlega gegn íslamfælni. ¹⁵ Á ráðstefnu ungs fólks sem haldin var á vegum Evrópuráðsins tveim árum fyrr var þó einmitt sett spurningarmerki við þessa afstöðu í upphafi fundarins. Mikilvægt væri að spyrja hvort verið gæti að með því að flokka íslamfælni sér, væri verið að gefa henni byr undir báða vængi. Rannsaka þyrfti hvort fótur væri fyrir þeirri staðhæfingu að umfjöllun um íslamfælni yki fordóma í garð múslima. Einn frummælenda á ráðstefnunni, Vincent Geisser frá National Council for Scientific Research í Marseille í Frakklandi lagði til að beina ætti sjónum að hinu heillandi sem margir sæju í mystík íslams og þeirri menningarsögu sem væri órjúfanlegur hluti trúarbragðanna í sögu Evrópu allt frá 11. öld. ¹⁶ Í þessu samhengi verður að teljast líklegt að sú leið sem Soldatova fer að flokka íslamfælni sem hluta framandifælni sé til þess fallin að vekja menn til vitundar um íslamfælni án þess að skapa henni sérstöðu sem geti verið til þess fallin að auka hana.

Greinarhöfundur í hópi múslima í Þýskalandi sumarið 2009

Erfitt er að tala um múslima í Evrópu sem eina heild. Þessi hópur er samsettur af einstaklingum sem koma frá ýmsum þjóðríkjum, túlka trú sína á afar mismunandi hátt, hafa ólík lífsviðhorf og stjórnmálaviðhorf, eru mishallir undir veraldarhyggju og eiga mismunandi móðurmál auk þess sem menningarlegur bakgrunnur þeirra er fjölbreyttur. ¹⁷ Það sem þessir einstaklingar í löndum ESB virðast hins vegar frekar eiga sameiginlegt er að þeir eru hlutfallslega margir í láglaunuðum störfum og líklegri en aðrir trúarhópar til að vera búsettir á svæðum þar sem íbúðaverð er lágt. En sú staðreynd hefur væntanlega meira með stöðu innflytjenda í ESB að gera heldur en trú þeirra. ¹⁸ Þá hefur verið bent á að ástæður að baki íslamfælni eru mjög misjafnar eftir þjóðríkjum. ¹⁹ Eigindleg rannsókn sem var unnin í tengslum við skýrslu EUMC um stöðu múslima í löndum ESB náði til meðlima í samfélögum múslima í 10 löndum. Af viðtölunum í þeirri rannsókn má greina að þátttakendur upplifa stígandi íslamfælni og mismunun í þeirra garð og að litið sé á þá félagslega og efnahagslega sem jaðarhóp. Oft virðist eina leiðin fyrir þá til að öðlast viðurkenningu sem hluti af samfélaginu vera í gegnum aðlögun sem byggir á samsömun við samfélag hinna og fráhvarfi frá eigin islamskri sjálfsmynd og þeim líður oft eins og þeir liggi allir undir grun um að vera hryðjuverkamenn. ²⁰

Eins og sagt var í upphafi greinarinnar er henni aðeins ætlað að veita innsýn í fræðilega umræðu um íslamfælni. Slík umræða og ábendingar um fælni í garð trúarhópa má ekki og á ekki að koma í veg fyrir gagnkvæma gagnrýni. Umræðunni er ætlað að minna okkur á mikilvægi þess að við séum meðvituð um eigin fælni og leitumst við að láta hana lita sem minnst þá gagnrýni sem við látum frá okkur. Slík gagnrýni getur verið á vettvangi stjórnmála, siðfræði, heimspeki, náttúruvísinda eða guðfræði svo dæmi séu tekin. Og hún hlýtur að leitast við að vera fagleg, byggja á því að hlustað sé á mótrök, gagnrýni í eigin garð sé tekin alvarlega og umræðunni þannig háttað að sett séu fram á skipulegan hátt rök með og á móti umfjöllunarefninu. En umræðan hér heima er á byrjunarreit og vert að til hennar sé vandað nú þegar í upphafi þess tímabils sem múslimum fer fjölgandi á Íslandi um leið og hún er sett í stærra samhengi við fordóma í garð trúaðra og trúarbragða almennt. ²¹