Íslenska sérleiðin í dægurtónlist

Allir sem hlustað hafa á íslenska tónlist síðustu áratugina vita um mýmörg dæmi samspils ólíkra tónlistarstefna. Blanda harmonikku, ættjarðarljóða og popptónlistar er vissulega áhugaverð og einstök blanda enda gjarnan kölluð íslenska sérleiðin í dægurtónlist. Mikið hefur verið fjallað um þessa sérleið en minna um uppruna hennar og orsakir. Hér verður ljósi varpað á forsöguna með von um að skilningur aukist á sögulegum áhrifaþáttum í mótun íslensks tónlistarlífs. Sjónum verður beint að tímabilinu frá 1940 til 1960 og kannað hvað gerðist, hvað var sagt um tónlist og hver staða hennar var í hugum landsmanna.

Kunnara er en frá því þurfi að segja hér að Ísland einangraðist töluvert á árum síðari heimsstyrjaldarinnar. Hlutleysiskrafa íslenskra stjórnvalda varð til þess að Ísland stóð mikið til eitt og afskipt frá og með hernámi Danmerkur og til sjálfstæðisyfirlýsingar á Þingvöllum í lok stríðsins. Hlutleysi Íslands var þó aldrei annað en í orði, því á borði versluðu Íslendingar einungis við Breta og bandamenn. Lega landsins og baráttan um Atlantshaf urðu hins vegar til þess að oft var ekki fært að sigla til og frá landinu. Óneitanlega hafði þetta mikil áhrif á daglegt líf landsmanna og þá menningarstarfsemi sem hér var stunduð.

Tónlistarlífið varð að sjálfsögðu fyrir ýmsum áhrifum af einangruninni. Hljóðfæri bárust ekki til landsins frekar en nótur og plötur með nýjustu lögum utan úr heimi. Það leiddi af sér minni spilun erlendra slagara á danskvöldum og í Ríkisútvarpinu. Djassáhugamenn í höfuðborginni urðu að láta sér nægja að hlusta á sömu plöturnar aftur og aftur. Þannig var málum líka háttað á dansleikjum, gamlar erlendar dægurflugur héldu áfram í spilun innan um harmonikkuvalsa og skottísa. Nótna-, platna- og hljóðfæraskortur var þó ekki það sem olli straumhvörfum í íslensku tónlistarlífi stríðsáranna. En það voru sömu aðstæður, einangrunin, sem ýttu undir þessa atburði.

Páll Ísólfsson

Í byrjun árs 1942 fór af stað þáttur í Ríkisútvarpinu sem átti eftir að hafa afdrífarík áhrif á tónlistarmenningu landsins næstu áratugina. Páll Ísólfsson, tónlistarstjóri útvarpsins, stjórnaði Yndi þjóðarinnar sem hafði þá stefnu að spila gömul og ný ættjarðarlög. Í þáttinn komu oft kórar til að sjá um flutning laganna en hvort sem kór var í útvarpssal eða spilað var af plötum voru hlustendur hvattir til að syngja með. Varð þátturinn meðal annars til þess að mikið var samið af nýjum ættjarðarljóðum á stríðsárunum, enda greið leið fyrir slíkar smíðar í útvarpið og þar með til vinsælda. Ættjarðarlög, gömul og ný, voru geysilega vinsæl langt fram á sjötta áratuginn. Þau voru ekki einungis sungin við hátíðleg tækifæri heldur ekki síður á dansleikjum og skemmtunum ýmiskonar. Nýju ættjarðarlögin urðu eðlilegur hluti af dægurtónlist tímabilsins og voru því sungin við ýmsar tegundir tónlistar og dansa. Páll hætti með þáttinn eftir tíu ár í loftinu, árið 1952, enda hafði þátturinn náð því takmarki sínu að vekja „marga til umhugsunar um, hvað þeir áttu dýrast, og að varðveita ætti hin þjóðlegu verðmæti sem liggja í ættjarðarlögunum.“ Svo vel hafði Páli tekist til að ættjarðarljóð voru áfram vinsælir dægurlagatextar töluvert eftir að þátturinn hætti.

Að loknu stríði fóru aftur að berast erlendar plötur og nótur með nýjustu lögunum. Að vísu ekki í stríðum straumum, vegna innflutningshafta, en nú fór aftur að bera á nýlegri erlendri tónlist. Það voru þó ekki efnahagsráðstafanir sem urðu til þess að hin erlenda músík nálgaðist ekki þær vinsældir sem hún hafði fyrir stríð. Áherslur Yndi þjóðarinnar og nýfengið sjálfstæði ýttu undir þjóðerniskennd og -stolt sem birtist meðal annars í andrúmslofti þar sem innlend tónlist var eftirsóknarverðari en sú erlenda. Innlendir tónlistar- og textagerðarmenn höfðu fengið þó nokkra skólun í stríðinu og jukust gæðin sífellt ásamt því að meira og meira heyrðist frá þeim í ýmsum þáttum útvarpsins. Vinsældir hinna nýkomnu erlendu dægurlaga voru því nokkuð takmarkaðar að loknu stríði. Harmonikkutónlist var vinsælust en kórar og ýmis létt tónlist spiluð af íslenskum hljómsveitum fylgdu þar fast á eftir. Á dansleikjum voru fyrst og fremst spilaðir gömlu dansarnir og var minna um nýju dansana sem höfðu komist til vinsælda á millistríðsárunum.

Djassáhugamenn voru skiljanlega orðnir frekar óvirkir í stríðinu og skortinum sem því fylgdi. Að því loknu tók við skeið hljóðlátrar uppbyggingar, hljómplötur keyptar hvenær sem færi gafst og reynt að ná upp því sem gerðist á stríðsárunum. Haustið 1947 var Jazzfélag Íslands stofnað og markaði það nýtt upphaf djass hérlendis, hljómplötukvöld voru haldin og næsta ár voru komnar tvær djasshljómsveitir sem spiluðu af og til. Þó djassáhugamenn hafi varla verið fleiri en 30 settu tveir eldhugar, Jón Múli Árnason og Svavar Gestsson, á fót blað um djass. Í kjölfarið fengu þeir að spreyta sig í útvarpinu í einn klukkutíma einn fimmtudaginn haustið 1949. Djassinn féll ekki í frjóan jarðveg.

Lesendadálkar og menningarhorn blaðanna fylltust af bræði sem lesendur helltu úr skálum reiði sinnar. Í Velvakanda skrifaði RH: „Hvers eigum við að gjalda? Hvað veldur því að útvarpið lætur baulandi villimenn hamra á íslenskum eyrum með þessum ómennska hávaða sem kynntur var sem tónlist af tveimur ungum mönnum síðastliðinn fimmtudag?“ Ummælin voru flest á þennan veg, djass þótti villimannatónlist sem hæfði ekki þjóðlegum íslenskum eyrum. Í framhaldi var spurt hvernig vera mætti að íslenskir piltar gætu hrifist af svo óþjóðhollri tónlist og hvort ekki væri hægt að koma í veg fyrir að slík hegðun breiddist út meðal ungmenna. Vart þarf að taka fram að útvarpið hleypti Jóni og Svavari ekki aftur að hljóðnemanum með plötur sínar. Þriðja tölublað Jazz var líka það síðasta sem þeir félagar gáfu út enda útséð með að nokkur vildi auglýsa í því og áskrifendur voru allt of fáir til að bera uppi fleiri blöð.

Eftir fárið í kringum djass, þar sem margoft komu fram hugmyndir um að banna þessa tónlist sökum þess hversu óholl hún væri ungu fólki, spratt upp nokkur áhugi meðal ungra Reykvíkinga á hinum forboðna ávexti. Athyglin sem beindist að djassi hafði aldrei verið meiri og þrátt fyrir að vera nærri eingöngu neikvæð (og að hluta til einmitt vegna þess) sá ungt fólk nú valkost við hefðir foreldra sinna. Að hlusta á djass varð að uppreisn og stækkaði hópur djassáhugamanna því töluvert, en var þó sennilega innan við 100 manns í Reykjavík árið 1951 og ekki nema einn og einn sérvitringur utan höfuðborgarsvæðisins sem var hallur undir djassinn. Á sjötta áratugnum hélt djasstónlist áfram að dafna sem afl gegn hvers konar hefðum og valdi og þessi útlagastimpill var að sjálfsögðu aðdráttarafl fyrir yngri kynslóðina.

Í byrjun árs 1956 höfðu hinir fáu djassspilarar náð nokkurri fótfestu í tónlistarlífinu og heyrðist æ meira af djassi á skemmtunum. Veittu spilararnir því athygli að enginn kvartaði yfir djasslögum, jafnvel þegar þau voru spiluð í miðri danssyrpu seint á kvöldin, ef ákveðið hljóðfæri fékk að taka þátt í swinginu: harmonikkan. Harmonikkan var ávallt áberandi á dansleikjum, oft spiluðu nokkrir nikkarar saman en einnig var algengt að með þeim slægjust ýmsir hljóðfæraleikarar í för. Hljómsveitir voru flestar skammlífar og allar mjög breytilegar í mannaskipan. Vinsældir harmonikkunnar voru hins vegar stöðugar og gat hún flutt með sér nýja strauma sem annars var hafnað. Eitt skemmtilegasta og eftirminnilegasta dæmið um þetta kom árið 1955 þegar nýr dans fór sem eldur um sinu um hinn vestræna heim. Í þetta skiptið varð Ísland ekki útundan heldur tók á móti nýstárlegum suðrænum tónum opnum örmum. Sveifluðust landsmenn sér við íslenska útgáfu þessa dansæðis: harmonikku mambó. Vestan hafs og austan var mikil aukning í suðrænni sveiflu: ítölsk og kúbönsk exótík sveif hvarvetna yfir vötnum. Og nú náðu Íslendingar að vera hluti af tónlistar hræringum umheimsins af alvöru, gefnar voru út þó nokkrar íslenskar mambó plötur. Þessar plötur eru í dag miklir safngripir, enda ekki algengt að mambó væri að mestu spilað af nikkurum annars staðar í heiminum. Hérlendis var harmonikkan lykillinn að vinsældum hins nýja dans.

Útvarpið hélt sínu striki og sá um ræktun á þjóð sem kunni að meta þjóðlega tóna. Ættjarðarljóð, kórasöngur og harmonikkur voru vinsælastar meðal landsmanna. Sambúð og samspil rokktónlistar, harmonikkutóna og ættjarðaljóða næstu áratugi er tvímælalaust helsta sérkenni íslensks tónlistarlífs eins og landsmenn þekkja vel og oft er um fjallað.