Íslenskar krísurannsóknir, já takk!

Flest þekkjum við söguna – eða klisjuna - um „stríð mannsins við náttúruöflin“ í jarðeldunum á Heimaey fyrri hluta árs 1973, þar sem „maðurinn sigraði“ að lokum. Fyrir einhverja ótrúlega guðs mildi var allur fiskiskipaflotinn í höfn og því hægt að flytja þorra bæjarbúa til Þorlákshafnar á svipstundu og þaðan í strætó til Reykjavíkur. Yfirvöld brugðust skjótt við og á aðeins nokkrum dögum samþykkti Alþingi sérstök krísulög vegna hamfaranna. Viðlagasjóður, fjármagnaður með erlendu söfnunarfé og nýjum skattaálögum, tók til starfa. Með ótrúlegri seiglu og hugviti tókst að koma í veg fyrir að hraunstraumurinn lokaði innsiglingu hafnarinnar þegar leið á gos. Aðeins einn maður kafnaði í gasinu svokallaða, þrátt fyrir að um þrjú til átta hundruð manns hafi dvalist að staðaldri við ýmis störf í Heimaey á gostíma. Um 40% húseigna fóru undir hraun eða gjöreyðilögðust á annan hátt. Þó sneri þorri bæjarbúa fljótlega aftur eftir að gosið var blásið af sumarið 1973. Þetta reddaðist allt og gott betur. Sigur vannst. Eða hvað? Var eldgosið í Heimaey blessun í dulargervi sem færði sveitarfélaginu betri höfn, nýja möguleika til húshitunar og stóraukinn straum ferðamanna? Já, vissulega. En samfara gosinu átti sér stað bullandi samfélags-, efnahags- og umhverfiskrísa, sem enn er órannsökuð að mestu.

Fótnóta stórsögunnar
Frá miðjum áttunda áratugnum og þar til í jólabókaflóði ársins 2008 var harla lítið um opinbera umfjöllun um það öryggisleysi, angist og skilningsleysi sem bróðurpartur Eyjafólks á meginlandinu upplifði á gostíma. Fimm þúsund manns urðu heimilislausir sjálfa gosnóttina, en um þrjú hundruð manns, nánast eingöngu karlar, urðu eftir í Vestmannaeyjum eða sneru strax aftur. Liðsauki bættist síðan við að sunnan því verðmætum þurfti vissulega að bjarga. En aðstæður þeirra sem „komið var í skjól“ voru heldur óspennandi. Óvissan um tímalengd gossins var mikil. Sumar fjölskyldur sundruðust vegna plássleysis hjá ættingjum og aðrar lentu á hálfgerðum vergangi. Sumar fjölskyldur voru heppnari og fengu leigða íbúð. Fæstir gengu beint í störf í fyrstu en þáðu þess í stað mánaðarlegar bótagreiðslur. Börn misstu sjónar á vinum, jafnvel til frambúðar, og sum hver stunduðu nám í helst til mörgum grunnskólum á einum vetri. Þrátt fyrir nýtilkomna Viðlagatryggingu var fólk afar uggandi um sinn fjárhag. Heilmikið mál yrði að endurnýja hluti eins og ísskápa, klósett og sófasett, ekki síst á tímum gjaldeyrishafta. Aleigan var að fara undir hraun. Myndu búslóðabjörgunarmenn á vettvangi bara sjá verðmæti í mublum og hreinlætistækjum en hirða ekki um ættargóssið, mávastellið og alla persónulegu munina? Átti unga konan, sem mánuðum saman hímdi með vinafá börnin í kjallaraíbúð í höfuðborginni, kannski ekki að hugsa um slíka smámuni á krísutímum? Við heimkomu var allt svart í bókstaflegri merkingu þess orðs; marga mánuði tók að moka vikri af húsþökum, götum og túnum. Gosið hélt áfram að vera alltumlykjandi í tilveru fólks. Hún varð skilgreind að nýju; allt varð annað hvort fyrir gos eða eftir gos.

Verðbólgan étur börnin sín
Fyrir utan eina 35 ára gamla lokaritgerð úr Háskóla Íslands, sem fjallaði um þjóðhagslegar afleiðingar hamfaranna, hefur nánast ekkert verið fjallað um félagshagfræðilegar (e. socioeconomic) afleiðingar Heimaeyjargossins á fastalandinu. Af nógu er þó að taka. Hver voru áhrif hinna skyndilegu fólksflutninga á húsnæðismarkað á suðvesturhorninu? Jókst þensla, til dæmis vegna hins gríðarháa fjárframlags Norðurlandanna? Hvernig gekk almenningi að fá iðnaðarmenn til starfa þegar svo margir voru úti í Eyjum að negla fyrir glugga í gosbyrjun eða byggja ný hús að loknu gosi? Hvað með víxlhækkun vísitölu og launa? Skrúfaði gosið kannski upp verðbólguna og lagði þar með grunninn að verðtryggingu lána (og á þeim tíma einnig launa) sem hófst árið 1979? Hvernig reyndust hinar beinu en tímabundnu hækkanir stjórnvalda á söluskatti (2%) og útsvari á árunum 1973-1975? Eru greinanleg merki um samdrátt á suðvesturhorni landsins á árunum 1974-1975 þegar fjögur þúsund manns fluttu til baka til Eyja? Olli þetta allt ef til vill talsverðum núningi í samfélaginu? Litu einhverjir á flóttafólk frá Eyjum sem orsök dvínandi kaupmáttar? Ef svo er, hvernig birtist það?

Er það svona sem þið eyðið bótunum ykkar?
Í samtímaheimildum kom fram að sumir Eyjamenn á fastalandinu voru í einstaka tilviki uppnefndir „þurfalingar.“ Hugsanlega hafa auknar álögur á landsmenn stytt einstaka kveikiþræði. Hinar mánaðarlegu bótagreiðslur voru skömm og sneypa í augum margra, bæði þeirra sem þáðu og þeirra sem sköffuðu. Ekki skyldi heldur bruðlað með almannafé þetta. Erfitt er að gera sér slíkar aðstæður í hugarlund í dag þar sem íslenskt samfélag hefur gerbreyst síðan árið 1973. Skilin milli „skaffara“ og „þurfalinga“ hafa máðst út að miklu leyti.

Þann 1. desember árið 1972 voru skráðir íbúar í Eyjum 2.48% landsmanna. Vestmannaeyjar sköffuðu þó um 13-16% heildarútflutningstekna þjóðarinnar það ár. Menn báru höfuðið hátt en í upphafi goss varð ljóst að stoltinu yrði að kyngja. Í febrúarmánuði árið 1973, í miðju eldgosi, hófst þó loðnuvertíð á eynni. Yfirvöld gáfu þá leyfi fyrir löndun og bræðslu á 22 þúsund tonnum af loðnu í fiskimjöl. Allan tímann var töluverð hætta á því að fraktskip yrðu innlyksa í höfninni, næði hraunstraumurinn að loka innsiglingunni og breyta höfninni þannig í lokað stöðuvatn. Loðnubræðslan var leyfð vegna þeirrar vonar sem hún færði Eyjamönnum alls staðar; þetta væri ekki búið spil. En endurkoma peningalyktar í vit nærstaddra var einnig mikilvæg fyrir sjálfsmynd samfélags sem áður hafði skaffað svo vel en var nú byrði.

Hvað hefur aftrað rannsóknum?
Hin samfélagslega, efnahagslega og umhverfislega krísusaga jarðeldanna í Heimaey er vissulega merkileg og er, leyfi ég mér að segja, ein vannýttasta rannsóknaauðlind Íslendinga fyrr og síðar. Auk ofangreindra spurninga í anda kynja- og félagshagfræða er margt á huldu. Ekki hefur verið fjallað um hvort hamfaraaðstæður hafi kallað fram siðrof hjá annars heiðarlegu fólki. Ekki hefur verið kannað hvort dvöl björgunarfólks í gasmenguðum bænum hafi haft varanlegar heilsufarsafleiðingar; til dæmis eru fjölmörg næstum-því-andlát björgunarfólks og vísindamanna órannsökuð. Samfélag það sem myndaðist á gostíma hefur ekki verið skoðað, séu stórkarlasögur á tyllidögum frátaldar.

Ástæður þessa tómlætis eru margvíslegar. Það er í senn of langt og of stutt síðan það gaus í Heimaey; hvers vegna að rannsaka afleiðingar aðburða „gærdagsins“, sem við vitum kannski „allt“ um hvort eða er, þegar hægt er að fara lengra aftur og rannsaka til dæmis Móðuharðindin? Hefðu rannsóknarverkefni um ofantalin efni verið „hot ticket“ viðkomandi nemenda inn í fyrirtæki eða stofnun að lokinni útskrift? Varla. Hvaða stofnun ætti að sinna þessum málaflokki? Rannsóknir sem þessar eru í eðli sínu þverfræðilegar og hingað til hefur lítil hefð verið fyrir þeim hérlendis. Bót er þó að verða á því, til dæmis með tilkomu Stofnunar Sæmundar fróða við Háskóla Íslands. Hver ætti að styrkja slíkar rannsóknir? Vandi er um slíkt að spá, en þó má benda á að þverfræðilegar rannsóknir sem þessar eru að ryðja sér til rúms víða í öðrum löndum.

Ekki er þó eingöngu við hugsanlega rannsakendur að sakast. Að einhverju leyti hafa Eyjamenn eignað sér gosið og er það miður. Yfirstandandi uppgröftur gosminja hefur til dæmis verið í fjarveru fornleifafræðinga og því er líklegt að vitnisburður hafi nú þegar tapast. Þó svo að ágætlega hafi verið haldið utan um ýmis frumgögn, til dæmis í skjalasafni Vestmannaeyjabæjar, er nauðsynlegt að vinna úr þeim svo heildstæður vitnisburður fáist. Fjármagn bæjarsjóðs til að styrkja háskólarannsóknir hefur þó án efa verið af skornum skammti. Styrktar rannsóknir hafa ennfremur þurft að sýna fram á ákveðið hagnýtingargildi fyrir svæðið. Rannsóknir á þjóðhagslegum áhrifum gossins á áttunda áratugnum myndu til dæmis varla falla í þann flokk. Einnig er margt annað á svæðinu sem vert er að rannsaka, svo sem Surtsey og lundastofninn. Loks er mögulegt að þorri Eyjamanna vilji ef til vill bara gleyma goskrísunni árið 1973 en muna þess í stað skoplegu atvikin og sigrana sem unnust. Ef svo er, á háskólasamfélagið að virða það?

Það læðist þó að manni sá grunur að Heimaeyjargosið hafi kannski breyst með árunum í óspennandi klisju fyrir erlenda ferðamenn sem fáum hugnist að rannsaka nánar.

Tíminn vinnur ekki með eigindlegum Heimaeyjargosrannsóknum sökum þess að tæp 36 ár eru liðin frá þessum atburðum. Samfélagslegar, efnahagslegar og umhverfislegar krísurannsóknir tengdar þeim munu því kannski enda sem sagnfræðirannsóknir, verði beðið nógu lengi. Þá mun gríðarlegur vitnisburður tapast – vitnisburður sem í dag er bara fótnóta í stórsögunni.

Höfum við efni á því?