Íþróttir fyrir alla. Sigur fyrir suma. 1.hluti

Það var franski baróninn Pierre De Coubertin sem á heiðurinn af nútíma ólympíuleikum. Eða, eins og hann leit á málið, endurvakningu ólympíuleikanna. De Coubertin taldi sig ekki vera að skapa nýja leika, heldur aðeins endurvekja glæsilega arfleið frá forn Grikkjum. Samt sem áður eiga nútíma Ólympíuleikar fátt skilt við grísku leikana, nema einna helst nafnið og ólympíueldinn.

De Coubertin byggði hugmyndafræðina að baki Ólympíuleikunum á innblásinni hugsjón um drengilega keppni, frið, bræðralag og alsherjar upphafningu mannsandans í gegnum iðkun íþrótta. Út frá skrifum De Coubertins um ólympíuandann hafa sprottið þau algegnu hversdagssannnindi að íþróttir standi hálfpartinn fyrir utan samfélagið og séu ónæmar fyrir áhrifum frá því.

Uppskrúfaður stíll De Coubertins í skrifum um íþróttir og gildi þeirra var ætíð beint til alls mannkyns, en þó dylst engum að bæði hugsjónir og íþróttakeppnir voru ekki fyrir alla. Það kom í hlut einstakra landa, sérsambanda og aðila að útfæra hugmyndirnar nánar. Í Bandaríkjunum fór t.d. fljótt að bera á mikilli kynþáttahyggju í íþróttum, þrátt fyrir að fremstu frjálsíþróttamenn fyrri hluta tuttugustu aldar, t.d Jessie Owens, kæmu úr röðum þeldökkra Bandaríkjamanna. Þessi kynþáttahygggja átti sér líka sterkan hljómgrunn í Evrópu og í því samhengi má nefna leikana í Berlín 1936 sem voru einskonar skrautsýning til heiðurs nasismanum. De Coubertin var líka alla tíð mjög andvígur keppni kvenna og lét þá skoðun óspart í ljós í skrifum sínum. Samkvæmt hugmyndum De Coubertin var keppni og sú vegsemd sem fólst í því að vera sigurvegari engöngu fyrir karlmenn. Dýrðarljómi ólympíusigurvegarans var aðeins fyrir karlmenn og samkvæmt De Coubertin „getur hin eina sanna ólympíuhetja aðeins verið karlmaður“ og „enginn kona getur tekið þátt í íþróttagreinum sem karlmenn stunda“.

Það var því ekki þrautalaust fyrir konur að komast að sem ólympískir keppendur. De Coubertin sem og stjórn IOC (alþjóða ólympíunefndarinnar) lögðu blátt bann við þáttöku þeirra. Þar sem ólympíuleikarnir 1900 og 1904 voru haldnir í tengslum við heimssýningar hafði nefndin þó ekki fulla stjórn mála og því varð úr að konur tóku þátt í bogfimi, golfi og tennis. Þó svo að konum hefði verið laumað inn á meðal keppenda á fyrstu leikunum fékk ólympíunefndin með De Coubertin í fararbroddi því framfylgt að þær sýndu aðeins íþróttir en kepptu ekki í þeim. Dans, fimleikar og hverskyns íþróttir þar sem hið mjúka, brothætta eðli kvenna var dregið fram hlutu náð fyrir IOC sem sýningagreinar. Á leikunum í London árið 1908 var keppt um verðlaun í einliðaleik kvenna í tennis, en konur höfðu áður aðeins keppt með karlmönnum í blönduðum greinum s.s í tennis og siglingum. Það var svo ekki fyrr en á leikunum í Stokkhólmi 1912 að konur fengu að spreyta sig á íþróttagreinum þar sem frammistaða er mæld með metrum og sekúndum.

Ein helstu rök gegn þáttöku kvenna í keppnisíþróttum byggðu á 19.aldar víktóríönskum hugsunarhætti um hið veikara kyn sem var jafn brothætt og postulín. Efast var um það að konur hefðu yfirhöfuð líkamlega getu til að stunda íþróttir og hvort að hreyfing og þá sérstaklega keppni myndi ekki skaða æxlunarfæri kvenna. Allar niðurstöður lækna bar að sama brunni. Hófsamleg og mjúk hreyfing væri heilsu kvenna holl, en öll áreynsla gæti skaðað innri æxlunarfæri auk þess sem að líkami kvenna væri of viðkvæmur til að standast mikið álag. Sem dæmi má nefna allt fram á 3.áratuginn var talið að leg kvenna hreyfðist úr stað við hvert hopp eða stökk. Samskonar vangaveltur varðandi frjósemi og íþróttir voru hinsvegar aldrei viðhafðar hvað karlmenn varðar, þó svo að kynfæri karla séu mun viðkvæmari en kvenna og ófrjósemi karla íþróttaiðkunar vegna væri í raun mikið vandamál. Það var ekki fyrr en eftir seinna stríð sem það var formlega viðurkennt að kynfæri karla ættu á hættu að skaddast verulega við íþróttaiðkun og lög og reglur um hlífðarbúnað í ýmsum íþróttagreinum voru samþykktar. Frjósemisvandamál kvenna íþróttaiðkunar vegna hafa hins vegar aldrei verið raunverulegt vandamál, enda eru kynfæri þeirra mun betur varin af náttúrunar hendi heldur en karla.

Mýtan um að konur séu of veikbyggaðar til að stunda keppnisíþróttir fékk byr undir báða vængi á leikunum í Amsterdam árið 1928 þegar nokkrir keppendur hnigu niður af örmögnun í 800 metra hlaupi, sem konur keppu í fyrsta sinn þá. Þetta var mikið bakslag fyrir íþróttakonur þar sem þetta þótti sanna kenninguna um hið brothætta kyn. Samskonar atvik, þ.e að keppendur ljúki ekki keppni vegna ofreynslu og örmögnunar hafði margoft átt sér stað á leikunum áður, en það þótti þá bera viti um hugrekki og eindregna keppnishörku viðkomandi keppenda. Þegar konurnar hnigu niður á leikvellinum í Amsterdam var það hinsvegar notað til að nánast útskúfa þeim úr frjálsum íþróttum á þeim forsemdum að þær ættu ekkert erindi í keppnina. Atvikið gefur samt ekkert endilega til kynna að keppendur hafi einfaldlega ekki ráðið við vegalengdina eins og IOC vildi meirna. 800 metra hlaup flokkast undir svokallaðar millivegalendir þ.e einskonar millistig milli spretthlaups og langhlaups, en þær reyna mikið á útsjónarsemi keppenda og þekkingu á greinninni. Sé lagt of hratt af stað, líkt og í spretthlaupi, verða vöðvarnir fljótt súrefnisvana og stiðna upp. Örmögnun og uppgjöf eru algeng byrjendamistök sem börn og unglingar gera slíkum greinum í dag. Reynsluleysi í keppni hefur líklega líklega orðið til þess að nokkrir keppendur keyrðu sig út í fyrri hluta hlaupsins í Amsterdam 1928. Það er kaldhæðnislegt að hugsa til þess að lélegt úthald, eða algjör skortur á úthaldi skuli hafa verið notað sem rök gegn íþóttakeppni kvenna, en tíminn hefur nefnilega leitt í ljós að munurinn á frammistöðu kynjanna er hlutfallslega minnstur í lengstu þolgreinunum t.d maraþonhlaupi, 30 kílómetra skíðagöngu og 10 kílómetra sundi. Sé farið útí jaðaríþróttir s.s últra maraþon sem eru á bilinu 100 -120 kílómetrar verður munurinn ennþá minni. Sem dæmi um þetta má nefna að heimsmet kvenna í 15 kílómetra skíðagöngu sem sett var árið 1994 hefði slegið út heimsmet karla árið 1992.

Húsbóndahollir fræðimenn sem eru trúir ólympíuhugsjóninni hafa skammast útí femínista og póst módernista fyrir að snúa útúr De Coubertin. Þeir segja að hann hafi aðeins verið maður síns tíma og afstaða hans ekki úr takti við samfélagið á þeim tíma. Einnig benda þeir á að De Coubertin hafi alls ekki verið eins harður andstæðingur kvennaíþrótta og skrif hans benda til. Sem dæmi er nefnt að De Coubertin lagðist aldrei gegn íþróttaiðkun kvenna, heldur þvert á móti taldi hann að hreyfing væri holl ungum stúlkum. Það er vissulega rétt, en þessi einharða afstaða gegn keppni, árangri og afrekum kvenna getur ekki annað en gjaldfellt þau rök þeirra sem vilja telja hann taka jákvæða afstöðu gagnvart íþróttum, því afreksstefna og keppni eru óaðskiljanlegur hluti íþrótta. Einng er tæpt að kenna samtímaviðhorfum um afstöðu til íþrótta kvenna því þau 40 ár sem hann starfaði innan ólympíuhreyfingarinnar voru einmitt sá tími er skipulagðar kvennaíþróttir komust á koppin. Félög og samtök voru stofnuð, met skráð, konur fóru að keppa fyrir hönd landa sinna í íþróttum og sækjast eftir menntun sem íþróttakennarar. Því er hæpið að fullyrða að „viðhorf samtímans“ hafi mótað afstöðu De Coubertin, þó svo að vissulega hafi íþróttaiðkun og keppni kvenna þurft að glíma við mótbyr úr fleiri áttum en frá honum.

Þess má að lokum geta að femínistum sem rannsaka íþróttasögu hefur oft einnig verið legið á hálsi fyrir að mála skattann á vegginn og hundsa þá staðreynd að íþróttaiðkun og keppni kvenna hefur farið stigvaxandi alla öldina. Það er vissulega hárrétt, en hinsvegar má túlka þáttakendafjölda og skiptingu hans sem heilmikla sögu sem er hvorki einföld né einhliða. Um það verður fjallað í næsta hluta.