Tilbeiðsla á Hinu Ófullkomna. Um þýðingu úr Bókinni um te eftir Kakuzō Okakura.

Teið er ekki eins og vínið, sem ýtir undir hroka, það er ekki eins og kaffið, sem gerir okkur sjálfhverf, né heldur er það eins og kakóið, sem breytir okkur í hjákátleg meinleysisgrey. […] Te-siðurinn er í eðli sínu vegsömun hins fagra innan um hið auvirðilega og hversdagslega. Hann boðar hreinleika og samlyndi, leyndardóm kærleikans, og drauminn um samfélagslegt jafnvægi. Hann er í innsta eðli sínu tilbeiðsla á Hinu Ófullkomna, varfærnisleg tilraun til þess gera eitthvað að veruleika í því ófullkomna ástandi sem við köllum lífið.¹

Menningarsaga Japans er bæði óvenjuleg og áhugaverð. Í fornöld bjuggu í landinu frumstæðir eyjaskeggjar, og segir í kínverskum annálum fornum að þeir hafi verið húðflúraðir á andliti og líkama til þess að fæla burt ránfiska er þeir stungu sér í sjóinn við fiskveiðar. Ríkuleg menning Kínverja hafði mikil áhrif á Japani á síðari öldum. Þangað sendu Japanir sína fróðustu menn til þess að tileinka sér listir, tæknikunnáttu og hugsun Kínverja, og koma svo færandi varninginn heim. Japanir lærðu af Kínverjum hrísgrjónarækt, tedrykkju, taóisma, búddisma, læknisfræði, og siðfræði og stjórnmálaheimspeki Konfúsíusar; og ritmál Japana, arkitektúr, leikhús og listiðkun áttu rætur sínar að rekja til Kína.

Það var á miðöldum á tímum landafundanna miklu sem Vesturlandabúar hófu samskipti við Japani, og voru það aðallega hollenskir og portúgalskir kaupmenn en einnig kristniboðar sem heimsóttu landið og settust þar að. Æðstu lénsherrar landsins óttuðust þessa þróun sem þeir töldu að myndi veikja stöðu þeirra og jafnframt auka völd þeirra höfðingja sem áttu hvað mest samskipti við Vesturlandabúa, og settu þeir því lög um að landinu skyldi lokað. Allar ferðir til og frá landinu voru dauðasök og kaþólikkum var útrýmt. Þessi sjálfskipaða einangrun entist í mörg hundruð ár.

Það var á þessu langa tímabili sem sérjapönsk þjóðareinkenni í listum og heimspeki þróuðust. Tesiðaathöfnin leiðir saman bæði listgreinar og heimspeki, nefnilega leirkerasmíðina (í formi drykkjaríláta), arkitektúrinn (í formi tehússins), blómaskreytingarnar sem prýða testofuna, og málara- og skrautskriftarlistina, en teherbergi Japana eru ávalt skreytt með kalligrafíum eða blekmálverkum. Undirliggjandi er síðan heimspekin og fagurfræðin sem einkennir japanska hugsun og listir, en hún leggur áherslu á einfaldleika, auðmýkt, og náttúrudýrkun.

Heimspeki Tesins er ekki einungis fagurfræði í venjulegum skilningi þess orðs, því að hún, ásamt siðfræði og trúarbrögðum, tjáir sjónarmið okkar til manns og náttúru í heild. Hún er heilnæm, því að hún hvetur til hreinlætis; hún er hagfelld, því að hún er í sátt við hið einfalda og krefst ekki hins kostnaðarsama og flókna; og hún setur okkur siðferðileg mörk með því að skilgreina sjálfið í hlutfalli við alheiminn. Með því að gefa öllum iðkendum sínum göfugt fegurðarskyn stendur hún fyrir hinn hreina anda lýðræðisins í Austri.

Kakuzo Okakura fæddist árið 1862, á miklum umbrotatímum í sögu Japans. Tæplega tíu árum áður höfðu Bandaríkjamenn þvingað Japani til þess að opna landið fyrir milliríkjaviðskiptum og pólitískum samskiptum með því að hóta árásum á Tokyoborg. Þjóðin var klofin í afstöðu sinni til Vesturlanda og nútímavæðingar. Faðir Okakura var kaupmaður og sonurinn lagði stund á enskunám frá barnæsku. Sem ungur maður gerðist hann aðstoðarmaður japansfræðingsins Ernest Fenollosa sem var nokkurs konar Rasmus Christian Rask þeirra Japana hvað listir og menningarverðmæti varðaði. Okakura barðist síðar fyrir varðveislu japanskra og asískra listmuna og handverkshefða, stofnaði fyrstu listaakademíu Japana í Tokyoborg, skrifaði bækur um asíska menningarheiminn og gegndi stöðu safnstjóra í listasafni í Boston sem helgað var fágætum asískum listmunum. Það var í Boston um aldamótin 1900 sem Bókin um te varð til, og var hún upphaflega flutt í formi einkafyrirlestra fyrir menntaelítu borgarinnar.

Frumtexti Okakura er ansi litríkur svo ekki sé meira sagt. Uppfinningasemi höfundarins fer þar hönd í hönd við upphafið málfar menntamanna 19.aldarinnar. Hefðbundið íslenskt ritmál, sem á það til að vera formlegt og nokkuð fjarlægt nútímatalmáli Íslendinga, hentar því ágætlega til þess að þýða þennan texta Okakura, sem hefur yfir sér gamaldags blæ.

Þó eru dæmi þess að málsnið Okakura er einfalt og óformlegt, þegar á íslensku væri eðlilegra að notast við formlegra mál, og því þurfti sums staðar að hnika til í þýðingunni. Til dæmis fann ég mig oft knúinn til þess að snúa litskrúðugum nafnorðum Okakura yfir í lýsingarorð eða sagnir, til þess að þýðingin yrði ekki ofhlaðin. Svona lýsir Okakura eðli te-siðarins:

It is hygiene, for it enforces cleanliness; it is economics, for it shows comfort in simplicity rather than in the complex and costly; it is moral geometry, inasmuch as it defines our sense of proportion to the universe.

Vissulega er skemmtilegt að segja te-siðinn vera heilsu- og hagfræði, en þegar ég var kominn út í það að kalla hann “siðfræðilega rúmfræði“ sá ég að sú lausn myndi ekki ganga upp og hnikaði þessu því til eins og sjá má:

Hún er heilnæm, því að hún hvetur til hreinlætis; hún er hagfelld, því að hún er í sátt við hið einfalda og krefst ekki hins kostnaðarsama og flókna; og hún setur okkur siðferðileg mörk með því að skilgreina sjálfið í hlutfalli við alheiminn.

Stundum taldi ég það nauðsynlegt að skýra og túlka hugsun höfundarins þannig að merking frumtextans (eða réttara sagt skilningur minn á honum) kæmist örugglega til skila. Á einum stað lýsir Okakura eiginleikum þriggja vinsælla drykkja í samanburði við teið:

It has not the arrogance of wine, the self-consciousness of coffee, nor the simpering innocence of cocoa.

Þegar ég þýddi þetta beint var útkoman ansi óþjál, og var eftirfarandi lausn því einnig fagurfræðileg ákvörðun. Það er eins og Okakura “manngervi“ drykkina, en í þýðingu minni einblíni ég á áhrif drykkjana á þann sem neytir þeirra, og því má segja að ég hafi túlkað frumtextann.

Teið er ekki eins og vínið, sem ýtir undir hroka, það er ekki eins og kaffið, sem gerir okkur sjálfhverf, né heldur er það eins og kakóið, sem breytir okkur í hjákátleg meinleysisgrey.

Bókin um te er óvenjulegt og skemmtilegt rit. Með umfjöllun sinni um þær japönsku listgreinar sem koma saman í tesiðaathöfninni og heimspekina sem liggur henni að baki gerir Okakura grein fyrir siðfræði og fagurfræði Japana í heild. Okakura er snjall penni, óspar á gífuryrði og litríkt myndmál en einnig beittur í hugsun og hvass í gagnrýni sinni á nútímasamfélagið. Því hefur Bókin um te margt til að bera og höfðar hún ekki aðeins til áhugamanna um te-siðinn, heldur til allra þeirra sem láta sig austræna menningu og heimspeki einhverju varða.