Kim Wilde í Íran

Um teiknimyndasögur Marjane Satrapi

„Ha! Eru gefnar út teiknimyndasögur eftir konur í Íran?“ spyr Vesturlandabúinn ég eftir að hafa uppgötvað áhugaverðan nýliða í teiknimyndasögubransanum, Marjane Satrapi. Um leið rámaði mig í að hafa séð kvikmynd eftir 18 ára íranskt stelpuskott; svo að tjáningarfrelsi kvenna í Íran virðist ekki gjörsamlega fótum troðið. Að vísu er Satrapi búsett í París og bækur hennar hafa aldrei verið gefnar út í Íran. Það hlaut líka að vera því þar mega konur varla sýna hárlokk án afskipta lögreglunnar, eða hvað? Í augum Vesturlandabúans er Íran fullt af mótsögnum, opinber ímynd og fréttaflutningur stangast á við þær fáu upplýsingar sem fengnar eru eftir öðrum leiðum.

Þegar Marjane Satrapi dvaldi í Frakklandi við listnám þurfti hún sífellt að leiðrétta franskan fréttaflutning frá Íran því henni fannst þær síst endurspegla hennar raunveruleika. Hún fór að segja vinum sínum sögur af heimalandinu, hún útskýrði fyrir þeim ástandið; hvernig almennir íranskir borgarar upplifðu það sem greint var frá á dramatískan hátt í fjölmiðlum. Þegar hún hafði lokið námi sínu hvöttu vinirnir hana til að koma sögum sínum á bók og bentu henni á ævisögulegar teiknimyndasögur eins og til dæmis Maus eftir Art Spiegelman. Fyrsta bindi Persepolis kom út í Frakklandi árið 2000 og en utan þeirrar seríu hafa tvær sjálfstæðar bækur litið dagsins ljós.

Persepolis er byggð á ævi Satrapi. Hún er dóttir einarðra marxista sem leyfðu dóttur sinni að leika lausum hala á götum Teheran og veittu henni afar pólitískt uppeldi. Satrapi var aðeins 10 ára þegar byltingin átti sér stað og við kynnumst grundvallarbreytingum á samfélaginu með augum barns sem skilur t.d. ekki hvers vegna það þarf skyndilega að bera blæju og kemur sér sífellt í vandræði fyrir að tjá skoðanir sínar of frjálslega. Aðeins 14 ára er henni ekki lengur óhætt í Íran og hún er send í skóla til Austurríkis. Þar reynir hún allt til að samlagast samfélaginu með þeim afleiðingum að hún bælir niður öll merki um uppruna sinn, týnir sér í vestrænni menningu og endar að lokum á götunni áður en henni er kippt aftur til Íran.

Þegar heim er komið er stríðið milli Íran og Írak yfirstaðið. Þjóðin er langþreytt og fólk er of upptekið við að passa upp á „siðlegt“ útlitið til að velta réttindum sínum fyrir sér. Satrapi kemst í listnám en bakar sér sem fyrr vandræði með því að tjá efasemdir sínar um fyrirskipaðar reglur. Í gegnum andstöðu sína öðlast hún sjálfsvirðingu á ný en finnur sig að lokum knúna til að fara af landi brott, þá til Frakklands þar sem hún hefur búið síðan.

Persepolis virðist í fyrstu hetjusaga ungrar, hugrakkrar konu í harðstjórnarríki. Bókin fjallar þó aðallega um hvernig borgararnir halda áfram að lifa lífinu á sinn hátt þrátt fyrir tilraunir klerkastjórnarinnar til að bæla niður fjölmarga þætti mannlegs eðlis. Ungmennið Marjane hlustar á Kim Wilde, veggfóðrar herbergi sitt með myndum af pönkhljómsveitum og glápir á MTV. Unga fólkið heldur partí, drekkur og dansar. Ungar konur mála sig, stundum í óhófi, og ástfangin pör sinna tilhugalífinu af miklum móð. Aðeins bregður á skugga þegar lögreglan mætir á svæðið og refsar þeim fyrir að nýta sjálfsagðan rétt til að njóta lífsins.

Persepolis gerði Vesturlandabúum kleift að líta á bak við opinbera ímynd Íran og í kjölfarið hélt Satrapi áfram að segja frá daglegu líf Írana. Hún skyggnist enn lengra á bak við blæjuna í bókinni Embroideries, sem kom fyrst út árið 2003 í Frakklandi og fjallar um íranskan „saumaklúbb“. Þar segir frá teboði ömmu Satrapi þar sem nokkrar eldri konur koma saman til að spjalla um daginn og veginn. Haldi maður að íranskar konur á eftirlaunaaldri séu íhaldssamar og siðsamar kemst maður fljótt að öðru. Umræðuefnið er kynlíf og meira kynlíf með tilheyrandi blótsyrðum og ófáguðu orðbragði. Framhjáhöld, hvernig á að falsa meyjarhaft og fleira er til umfjöllunar, s.s. allt það sem maður vill ekki vita um ömmur sínar.

Satrapi er því hvergi nærri hætt að leiðrétta sýn okkar Vesturlandabúa á Íran og leiðrétta fréttaflutning og fordóma. Í endurminningum hennar sjáum við glöggt að Íranir eru ekki endilega heilaþvegnir af klerkastjórninni né kúgaðir til algerrar hlýðni. Þeim tekst að sinna þörfum sínum fyrir skemmtanir, afþreyingu og rómantík þótt reynt sé að stjórna lífi þeirra og siðferðisviðmiðum. Bækurnar draga einnig upp grátbroslega mynd af opinberu reglufarganinu og örandspyrnuaðgerðum borgaranna. Sýnilegir hárlokkar og andlitsfarði verða ágætis uppreisnartól og rauðir sokkar þykja mjög grunsamlegir eins og Satrapi fékk sjálf að reyna.

Teiknimyndasögur Satrapi sýna okkur umfram allt að mannlegt eðli er svipað hvar sem fólk er staðsett í heiminum. Bak við tjöldin í Íran sjáum við svo margt sem við þekkjum. Við raulum „We're the Kids in America“ með aðalsöguhetjunni, skiljum kenndir gömlu kvennanna í saumaklúbbnum, upplifum fyrstu ástina aftur í nýju umhverfi og dönsum fram á rauða nótt í félagsskap listnema í Teheran.