Klassíski skóli afbrotafræðinnar

Afbrotafræðin er sérstaklega þverfagleg fræðigrein og því eru mörg ólík sjónarhorn innan hennar sem draga athygli að mörgum mismunandi þáttum í tilraunum við að skýra afbrot.
Til þess að skilja og meta ástæður og tíðni afbrota í samfélaginu, hlutverk og tilgang refsilaga og freista þess að fækka tíðni afbrota er nauðsynlegt að taka tillit til ólíkra sjónarhorna innan afbrotafræðinnar.

Í þessari grein er fjallað um klassíska skóla afbrotafræðinnar, sem kom á sjónarsviðið á 18. öld, og megin áhrifamenn hans.

Meginforsendur klassíska skólans
Kenning klassíska skólans um afbrotahegðun tekur mið af rational choice kenningunni, sem í meginmáli byggir á þeim forsendum að einstaklingurinn sé skynsamur og fær um að velja besta möguleikann í hverri stöðu með eigin hagsmuni að leiðarljósi. Einstaklingar velja þannig úr valmöguleikum sínum og raða þeim eftir vægi á grundvelli óska sinna, tækifæra og fórnarkostnaðar.¹

Ef þetta sjónarhorn er fært yfir á afbrotafræðina getum við þannig sagt að einstaklingurinn sem eiginhagsmunavera taki ákvörðun um hvort hann brjóti refsilög eða ekki á grundvelli mögulegra afleiðinga þess annars vegar og mögulegs ávinnings hins vegar. Sé hinn hugsanlegi ávinningur sem fylgir því að brjóta refsilögin mikilsverðari fyrir einstaklinginn en hugsanlegar afleiðingar þess, þá velur hann að brjóta lögin – og öfugt.²

Vandamálið, sem klassíski skólinn bendir á og tekst á við er að fólk hugsanlega freistist frekar til þess að leita lausna með glæpsamlegum leiðum, þar sem þær bjóði upp á meiri ávinning án þess erfiðis sem oft fylgir því að fylgja lögum. Þannig bjóði afbrotaleiðin fólki ,meira fyrir minna’. Eins og klassíski skólinn byggir á forsendunni um að einstaklingar hafi frjálst val og taki því ákvörðun um að fremja afbrot, byggir hann jafnframt á þeirri forsendu að hægt sé að stjórna eða hafa áhrif á þessar ákvarðanir. Með hörðum, áreiðanlegum og skjótvirkum refsingum á þannig að vera hægt að stjórna fólki með óttanum við þær.³

Rætur klassíska skólans
Ítalinn Cesare Beccaria (1738-1794), sem stundum er kallaður faðir afbrotafræðinnar, er einn helsti áhrifavaldur klassíska skólans. Hann skrifaði ritið On crimes and punishment árið 1764 þar sem hann útskýrir m.a. mikilvægi þess að refsingar fyrir brot á refsilögum séu í samræmi við brotið sem framið er. Þetta rit Beccaria er grundvallarrit klassíska skólans en hefur jafnframt haft gríðar mikil áhrif á lagalega hugsun í Evrópu og Bandaríkjunum alla tíð síðan.⁴

Bretinn Jeremy Bentham (1748-1832) hefur einnig haft áhrif á hugsun klassíska skóla afbrotafræðinnar. Hugmyndir hans eru að mörgu leyti líkar Beccaria, tilgangur refsilaganna fannst honum snúast um fælingu fremur en að ná fram hefndum fyrir afbrotið. Bentham leit svo á að einstaklingar væru skynsemisverur sem sæktust eftir hamingju og forðuðust sársauka. Refsing fyrir lögbrot ætti að því vega aðeins meira en hamingjan sem hugsanlega fæst við það, án þess þó að það bitni á hamingju allra annarra í samfélaginu.⁶

Jafnvægi og samspil milli afbrota og refsinga
Eitt merkasta framlag Beccaria til afbrotafræðinnar var hugmyndin um jafnvægi milli afbrota og refsinga. Á 18. öld, á þeim tíma þegar Beccaria var uppi og skrifaði rit sitt, voru refsilög í Evrópu almennt byggð á frekar fornum, barbarískum grunni. Dómar gátu verið handahófskenndir, í ósamræmi við aðra dóma fyrir sömu brot og jafnvel gerður lítill greinarmunur á meðferð þeirra sem aðeins ásakaðir voru án dóms og hinna sem sakfelldir höfðu verið, auk þess sem dauðarefsingar voru algengar.⁷ Skoðun Beccaria var sú að aðeins ætti að beita refsingum þegar það væri nauðsynlegt til þess að vernda frelsi og réttindi allra í samfélaginu.⁸ Þetta er nokkurn veginn í samræmi við hugmynd Benthams um að refsing sé aðeins réttlætanleg komi hún í veg fyrir meiri skaða en hún sjálf veldur.

Til þess að refsingin hæfi afbrotinu, samkvæmt Beccaria og Bentham, þarf þó refsingin að vera harðari því skaðlegri sem glæpurinn er. Hlutverk refsingarinnar á þó aðallega að virka sem víti til varnaðar, í von um hegðun afbrotamannsins endurtaki sig ekki, en einnig öðrum til varnaðar. Beccaria áleit jafnframt að ef fælingarmáttur refsingar ætti að virka almennilega yrði refsingin að vera í senn hörð, áreiðanleg og skjótvirk.⁹
Það var einnig skoðun Beccaria að fælingarmáttur refsingarinnar fælist ekki endilega að mestu í þyngd hennar eða alvarleika, heldur frekar í áreiðanleika hennar; vissa afbrotamannsins um að honum verði náð og hann sakfelldur hafi sterkari áhrif á ákvörðun hans til þess að brjóta af sér heldur en ótti við harða refsingu ef vonin um að komast upp með afbrotið er til staðar.¹⁰

Beccaria var sjálfur andvígur dauðarefsingum, ekki einungis á siðferðislegum grundvelli og vegna þess að verknaðurinn réttlætir morð í sjálfu sér, heldur vegna þess að hann taldi þær áhrifaminni en refsing á borð við fangelsisvist.¹¹ Hann leit svo á að ef hlutverk refsinga væri að veita fælingarmátt gegn afbrotum, þá væri lítið gagn í að hafa dauðarefsingu. Þó svo dauðarefsing tæki viðkomandi afbrotamann úr umferð stæði stakur atburður eins og aftaka ekki lengi eftir í minnum manna og hefði því lítinn fælingarmátt yfir höfuð.¹²

„Jaðarfæling“ (e. Marginal Deterrence)
Hagfræðingar eins og Gary S. Becker og George J. Stigler hafa undirstrikað mikilvægi þess að refsing sé í hlutfalli við glæpinn sem framinn er, ef fælingarmáttur hennar eigi að virka sem skyldi. Hægt er að færa rök fyrir því að sambærileg refsing fyrir misjafnlega alvarleg brot sé ekki einungis ósanngjörn heldur afar ógagnleg. Stigler tekur dauðarefsingu sem dæmi; sé dauðarefsing veitt við bæði alvarlegum glæp eins og morði og minniháttar glæp eins og þjófnaði, þá sé í raun fátt sem fælir fólk frá því að fremja alvarlega glæpi. Þessu til útskýringar getum við ímyndað okkur að ef þung refsing eins og dauðarefsing gildi fyrir bankarán og einstaklingur ætli sér að fremja afbrot af því tagi sé fátt sem stöðvar hann frá því að myrða nærstadda viðskiptavini og starfsmenn bankans í von um að eyða vitnum. Myrði hann þetta fólk eru jafnvel minni líkur á að hann náist, en þó svo hann náist þyngist refsingin ekkert frekar við morðin sem bættust ofan á ránið.
Lægi hins vegar fyrir að refsingin fyrir bankaránið væri í hlutfalli við alvarleika þess, og væri t.d.ekki eins þung og refsing fyrir margfalt morð, væri undir þessum kringumstæðum hugsanlega hægt koma í veg fyrir aðra glæpi.¹³¹⁴

Endurvakning klassíska skólans
Um miðbik 8. áratugarins höfðu pósitívískar skýringar afbrota notið mikillar hylli innna afbrotafræðinnar um nokkurt skeið. Pósítívíski skólinn gekk út á að glæpir væru afleiðingar félagslegra eða sálfræðilega vandamála, og því væri ákjósanlegra að koma með lausnir á slíkum vandamálum til þess að draga úr glæpum í stað þess að einblína á refsikerfið. Viðurlög sem snéru að endurhæfingu afbrotamanna höfðu komist í tísku en höfðu engu að síður borið lítinn árangur þrátt fyrir mikinn tilkostnað. Fyrir vikið hlaut klassíski skólinn eins konar endurnýjun lífdaga á þessum tíma.¹⁵

James Q. Wilson vakti athygli með bók sinni Thinking about crime, þar sem hann hafnaði pósitívískum kenningum og hélt því fram að þeir einstaklingar sem hneigðust til afbrota væru einfaldlega agalausir og óhlýðnir og sæktu í þá spennu sem fylgdi því að brjóta lög. Þess vegna nægðu félagslegar umbætur ekki til þess að telja fólki hughvarf, sumu fólki væri aðeins hægt að stjórna með ótta við refsingar.¹⁶

Gagnrýni
Klassíski skólinn hefur verið gagnrýndur töluvert, sérstaklega hvað varðar þá áherslu sem hann leggur á manninn sem skynsama veru. Bent hefur verið á að munur sé á einstaklingum og þeir geti verið misjafnlega skynsamir, haft mismunandi tækifæri. Pósitívískir kenningahópar afbrotafræðinnar hafa einnig bent á að ýmsir félagslegir, sálrænir og kerfisbundnir þættir geti takmarkað hið svokallaða frelsi einstaklingsins til þess að taka ákvarðanir.
Í þessu samhengi hefur klassíski skólinn jafnframt verið gagnrýndur fyrir að einblína um of á refsinguna sjálfa í stað þess að beina augum sínum beint að afbrotamanninum. Of mikið sé hugsað um að refsingin sé í samræmi við glæpinn í stað þess að refsingin sé í samræmi við afbrotamanninn.¹⁷¹⁸

Nýklassíski skólinn hefur aðlagað hugmyndir gamla klassíska skólans um frjálsan vilja og einstaklinga sem skynsemisverur í samræmi við þessa gagnrýni. Nú er gert ráð fyrir að t.d. börn og einstaklingar með ákveðin geðræn vandamál eða þroskaskerðingu hafi minni getu til þess að taka frjálsar skynsamlegar ákvarðanir og beri því ekki jafnmikla ábyrgð á gerðum sínum.
Í grunninn til má samt segja að forsendur klassíska skólans séu þær sömu þó þær hafi gengið í gegnum ákveðið aðlögunarferli. Enn er aðaláherslan lögð á refsilögin og að refsing skuli taka mið af alvarleika afbrotsins og enn er gengi út frá því að einstaklingar fremji afbrot af frjálsum vilja, þó með fyrrnefndum undantekningartilvikum.¹⁹

Þeir sem aðhyllast klassíska skólann skoða tíðni afbrota með ofangreindar hugmyndir í anda Beccaria og Benthams í huga. Fari afbrotum fækkandi skýra klassískir afbrotafræðingar það gjarnan með virkum fælingarmætti refsilaganna, og á sama hátt bendir aukin tíðni afbrota þá til þess að herða þurfi refsingar, bæta skilvirkni refsikerfisins eða eitthvað slíkt.¹⁰

Þó svo að klassískar kenningar hafi vikið af brennidepli afbrotafræðinga fyrir öðrum kenningum í anda pósitívisma, hefur klassíski skólinn vissulega mótað mikilvægan grunn innan fræðigreinarinar. Þá hefur arftaki hans, nýklassíski skólinn, fengið djúpan hljómgrunn á síðustu áratugum og haft mikil áhrif á mótun refsiramma í ríkjum víða um heim.