Kominn tími fyrir afstöðu? Af aktivistamannfræði

Mannfræðingar hafa á undanförnum áratugum rannsakað margvíslegar birtingarmyndir aktivisma og réttindabaráttu og áhrifa hennar innan hinna ýmsu samfélaga. Sem dæmi um mannfræðirannsóknir á aktivisma mætti nefna rannsóknir á uppbyggingu og áhrifamætti hinna ýmsu félagasamtaka og hagsmunasamtaka. Dæmi um réttindarannsóknir eru rannsóknir á kvenréttindabaráttu víðsvegar um heim, réttindabaráttu margvíslegra etnískra hópa og réttindabaráttu frumbyggja innan viðkomandi ríkja. Óhætt er því að álykta að mannfræðin sem fræðigrein búi yfir umtalsverðri þekkingu á hinum ýmsu birtingamyndum aktivisma.

Innan mannfræðinnar er hins vegar deilt um raunverulegt gildi þessara rannsókna fyrir andóf og réttindabaráttu viðkomandi viðfanga. Vakna þá upp spurningar um siðferðislega skuldbindingu mannfræðings gagnvart viðföngum sínum og afleiðingar þess að mannfræðingurinn taki pólitíska afstöðu með þeim. Spurningar á borð við til hvers er mannfræðileg þekking og hverjum á hún að gagnast? Eiga mannfræðingar að nálgast viðföng sín af hlutleysi eða má mannfræðingur taka afstöðu með viðföngum sínum? Ef svo er, er mannfræðingurinn þá skuldbundinn til þess að nýta rannsóknir sínar í þágu viðfanga sinna?

Slíkar spurningar hafa verið sérstaklega áberandi í umræðu mannfræðinga sem stundað hafa rannsóknir á hópum sem standa höllum fæti í viðkomandi samfélagi og þreyta baráttu um réttindi sín. Þar mætist annars vegar það sjónarmið að mannfræðingnum beri að endurgjalda viðföngum aðstoð sína með því að taka virka afstöðu með réttindabaráttu þeirra og hins vegar sú viðtekna hugmynd mannfræðinnar að mannfræðingurinn eigi að fyrst og fremst að gæta hlutleysis í rannsóknum sínum.

Innan hinnar hefðbundnu mannfræði hefur löngum verið rík áhersla á hlutleysi mannfræðingsins. Hún á að nálgast viðföng sín á fjarlægan og hlutlausan hátt þrátt fyrir að lifa í nánu samneyti við þau. Innfremur gera viðteknar hugmyndir mannfræðinnar ráð fyrir því að mannfræðingurinn mæti á vettvang og hefji rannsókn án fyrirfram myndaðra skoðana um viðkomandi viðföng. Með tilkomu póstmódernískar gagnrýni á fræðigreinina voru þessar hugmyndir endurskoðaðar. Flestir mannfræðingar aðhyllast í dag þá skoðun að ómögulegt sé að mæta á vettvang og hefja rannsókn sem óskrifað blað, að mannfræðingurinn verði að vera meðvitaður um miðlægi sjálfs síns sem höfundar í textanum.

Setja mætti kröfur póstmódernista um sjálfsrýni höfundar í samhengi við áherslur þeirra mannfræðinga sem telja siðferðislega afstöðu með viðföngum æskilega. Að mati mannfræðingsins Charles Hale er pólitísk afstaða með viðföngum til að mynda í raun einungis rökrétt niðurstaða póstmódernískar sjálfsrýni. Að mati Hale eru mannfræðingar oft sammála baráttumálum viðfanga sinna og eiga þeir því ekki að fela pólitískar skoðanir sínar í rannsóknum sínum heldur þvert á móti að hafa þær í forgrunni. Þannig má skoða af hreinskilni hvernig þær skoðanir hafa mótað skilning mannfræðings á viðkomandi rannsóknarefni og fella þær inn í greiningartæki mannfræðings. Samkvæmt Hale á að skoða persónulega afstöðu sem ákveðinn styrkleika sem getur haft jákvæð áhrif á gildi og gæði rannsókna, afstaða er því ekki einungis leyfileg, heldur æskileg að mati Hale.

Hale bendir þó á að til þess að framkvæma rannsókn þar sem að niðurstöður geta nýst viðföngum á virkan hátt er ekki nóg að mannfræðingur taki afstöðu með viðföngum sínum heldur verður að mati Hale að koma til ný aðferðafræði sem hann nefnir aktivistamannfræði. Aðferðafræðin felst, auk pólitískrar afstöðu mannfræðings með viðföngum, í því að leyfa viðföngum að taka virkan þátt í ferlinu og að mannfræðingurinn skuldbindi sig til að nýta rannsóknir sínar í þágu viðfanga.

Í dag er viðtekið að raddir viðfanga eigi að vera sýnilegar í textum mannfræðinga og að raddir þeirra eigi að hafa sem mest vægi. Samkvæmt Charles Hale og mannfræðingnum Susan Speed er ekki einungis nóg að raddir viðfanga heyrist í lokaafurð rannsóknar heldur eiga viðföng að gegna lykilhlutverki frá byrjun rannsóknarferlis til enda þess.

Í fyrsta lagi þurfa þeir mannfræðingar sem ætla sér að stunda aktivistamannfræði að móta rannsóknarefni sitt út frá áhuga viðfanga. Með því er átt við að rannsakandi fari ekki á vettvang með fastmótaðar hugmyndir um rannsóknarefni heldur á mannfræðingur að ákveða efni rannsóknar í samráði við viðföng. Þannig vill Hale meina að mannfræðingar eigi að setja sig í þjónustu viðfanga en ekki einungis að krefjast þjónustu viðfanga sem upplýsingaveitu. Í öðru lagi þurfa mannfræðingar sem ætla sér að stunda aktivistamannfræði að framkvæma rannsókn sína í samráði við viðföng. Með því er átt við að viðföng gegni ekki aðeins hlutverki upplýsingaveitu í rannsókn heldur fái að taka virkan þátt í söfnun gagna og upplýsinga. Að rannsókn lokinni er enn fremur mikilvægt að viðföng taki virkan þátt í því að túlka niðurstöður rannsóknarinnar í samráði við mannfræðinginn. Hale og Speed benda enn fremur á mikilvægi þess að mannfræðingurinn skuldbindi sig til að nýta rannsóknir sínar í þágu viðfanga að rannsókn lokinni. Við slíka skuldbindingu geta hins vegar vaknað upp ýmsar spurningar sem mannfræðingar sem hyggjast stunda aktivistamannfræði standa frammi fyrir.

Virk þátttaka mannfræðings í réttindabaráttu viðfanga vekur til að mynda upp mikilvægar spurningar um togstreitu milli fræðilegra vinnubragða og pólitísks metnaðs. Gagnrýni á nálgun Hale og Speed hefur fyrst og fremst endurspeglast af áhyggjum yfir því hvað verði um hina kenningalegu nálgun samfara pólitískum markmiðum. Speed og Hale taka undir með þessum gagnrýnisröddum og ítreka að forsenda góðrar rannsóknar sé að jafnvægi haldist í pólitískum metnaði og kenningalegum áherslum. Hale bendir á að sambandið á milli akademískra rannsókna og pólitísks aktivisma einkennist oft af togstreitu. Þessi togstreita getur þó verið af hinu góða, margt skapandi getur hlotist af henni, og hún skiptir máli bæði fyrir akademískar stofnanir og fyrir þá einstaklinga sem eru að vinna í mannréttindabaráttu. Speed telur jafnframt að svo lengi sem að markmið rannsókna og aktivistarannsókna séu þau sömu ætti ekki að vera nein ástæða fyrir því að ekki væri hægt að stunda bæði í einu. Enda er það skilgreiningin á aktivistamannfræði að hún samþætti akademísk markmið og pólitísk markmið viðfanga.

Þegar upp er staðið verður aktvistamannfræðin fyrst og fremst metin út frá því hversu vel mannfræðingnum tekst með nálguninni að takast á við lykilspurningar mannfræðinnar og halda kenningarlegri nálgun en leggja jafnframt sitt af mörkum til að ná fram pólitískum markmiðum. Ef vel tekst til, þá er full ástæða til þess að ljá aktivistamannfræði aukið vægi innan fræðanna. Aktivistamannfræði krefur alla mannfræðinga um að horfast í augu við grundvallarspurningu mannfræðinnar, spurninguna um það til hvers mannfræði er stunduð. Mannfræðingar á borð við Hale og Speed biðla til mannfræðinga um hætta að líta á viðföng sem hráar upplýsinganámur sem úr er hægt er að moka út upplýsingum sem svo eru slípaðar til og markaðssettar innan fílabeinsturns fræðasamfélagsins. Mannfræðingar verða að spyrja sig hvað þeir geti gert til þess að koma til móts við þarfir viðfanga sinna og verða þannig að grípa til aðgerða til að afbyggja hin hefðbundnu valdahlutföll milli mannfræðings og viðfanga. En til þess þarf mannfræðingurinn fyrst og fremst að taka afstöðu. Eftir að það fyrsta skref er tekið geta mannfræðingar svo sameinast um að móta næstu skrefin um endursköpun og endurforgangsröðun mannfræðinnar.