Kona lögreglumannsins

Í ráðstefnuferð til Finnlands á 10. áratug síðustu aldar kom ég m.a. í heimsókn í Listasafnið í Tornio, sem er smábær við landamæri Finnlands og Svíþjóðar. Þar veitti ég athygli olíumálverki af virðulegri konu, sem listamaðurinn nefndi Konu lögreglumannsins, en myndin var þeirrar gerðar að það var sem augnaráð konunnar fylgdi áhorfandanum hvert sem hann fór um sýningarsalinn. Höfuð hennar virtist snúast ýmist til hægri eða vinstri eftir því sem því hentaði. Varð þetta mér og samferðamönnum mínum tilefni allnokkurrar umhugsunar, og fór ég í framhaldi af því að velta fyrir mér á hvern hátt við venjulegir menn skynjum list. Í ýmsum fræðigreinum hefur spurningin um skynjun lengi verið til umfjöllunar og ekki alveg ljóst hvernig henni verður best svarað. Hvað er það sem menn skynja, t.d. við að horfa á tiltekið málverk ? Er það ein algild mynd, sem greypist eins í huga allra, eða er það e.t.v. algjörlega einstaklingsbundin upplifun ? Ljóst er að margir menn myndu lýsa myndinni með mismunandi hætti, sumum fyndist hún falleg, öðrum e.t.v. ljót. Sumum myndi finnast augnaráð konunnar ögrandi, öðrum rannsakandi, enn öðrum ásakandi o.s.frv. Má í þessu sambandi til samanburðar benda á málverkið af Mónu Lísu, sem enn er deilt um hvers konar augnaráð sendi áhorfendum sínum.

Heimspekingar hafa í áranna rás fjallað allnokkuð um þessa spurningu, má þar nefna hinn þýska Arthur Schopenhauer (1788 — 1860) , sem taldi reyndar listina vera frelsun frá ömurleika hversdagslífsins. Þetta var angi af yfirþyrmandi svartsýni hans, en hann áleit lífið vera erfiða kvöð, sem lögð væri á manninn og ein leið til upplyftingar úr grámyglu hversdagsins væri að reyna að sjá eitthvað jákvætt út úr listaverkum. Sjálfir hafa listamennirnir sumir einnig verið þunglyndir, eða haldnir annars konar geðröskunum, og hefur listsköpun eflaust verið þeirra leið til betra lífs. Má þar t.d. nefna listmálarann Vincent Van Gogh (1853 — 1890). Í þessu sambandi er reyndar rétt að hafa í huga að þessir menn voru uppi á erfiðum tímum, og að líf margra var þá raunverulega bæði stutt og ömurlegt.

En spurningin um það hvort listaverk sé bara listaverk, eða hvort það sé spegill einhvers algildara eða dýpra leitar á. Platon (468 — 349 f. Kr.), einn merkasti heimspekingur Grikkja til forna, talaði um tvo heima, þ.e. skynheim og frummyndaheim. Sá, sem sér tiltekinn mann á gangi, skynjar hann í skynheimi, en mynd hans á hlutdeild í frummyndinni „maður“, sem er algild mynd, fullkomin, hrein og flekklaus, þó að hinn tiltekni sýnilegi gangandi maður sé syndugur og ófullkominn. Segja má að þessir tveir heimar endurspegli hugtakið “maður“ með og án greinis, „maður“ er hin fullkomna mynd en „maðurinn“ er nákvæmlega það eintak, sem sést á gangi. Platon áleit tímasóun að rannsaka skynheiminn, en einbeitti sér að frummyndaheiminum. Hann kallaði þetta „díalektík“, eða æðri heimspeki, byggða á tveim heimum. Seinni tíma heimspekingar hafa tekið þetta orð upp og notað yfir ýmis konar þverstæður eða rökræður.

Aristóteles (384 — 322 f. Kr) , sem var lærisveinn Platons, hafnaði kenningu hans í einu veigamiklu atriði, þ.e. að til væri frummyndaheimur. Þýski spekingurinn Immanuel Kant (1724 — 1804) gerði tilraun til að sameina þessi tvö grundvallarsjónarmið, sem hinir grísku forverar hans höfðu sett fram. Kenning hans var sú að hinn ytri og fullkomni heimur (sem Platon nefndi frummyndaheiminn) sé til, og hefur hann samkvæmt uppástungu Kants gengið undir heitinu „hluturinn í sjálfu sér“. Þessi æðri heimur sendir boð til skilningarvita okkar, en boðin eru ófullkomin og þau eru einnig afstæð. Ef við kælum aðra höndina en hitum hina, og dýfum þeim svo í sama vatnið, skynjar önnur kulda (sú heita) en hin hita (sú kalda). Ef tveir menn horfa samtímis á málverkið af hinni finnsku frú í listasafninu í Tornio, frá mismunandi sjónarhornum, sjá þeir ekki það sama. Um þess háttar fyrirbæri sagði Kant að heili mannsins flokki upplýsingar í svonefndar hugkvíar, og þær séu mismunandi eftir einstaklingum. Blindir menn sjá t.d. ekki áðurnefnt málverk, og geta því með réttu efast um að það hafi nokkurntíma verið málað. Þeir geta hins vegar farið í huganum inn í ímyndaða veröld og horft á ímyndað málverk þar af ímyndaðri konu ( og fundist myndin falleg eða ljót). Veila í kenningu Kants er reyndar sú staðreynd að til eru raunverulegir hlutir, sem senda engin skilaboð til skynfæra okkar. Dæmi um það er lit- og lyktarlausar lofttegundir, t.d. helíum. Ýmislegt þessháttar var ekki þekkt á dögum Kants, en ef grannt er skoðað myndu slíkar undantekningar væntanlega á endanum senda einhver skilaboð, t.d. breytist rödd okkar ef við öndum helíum að okkur. Einnig eru skynfæri manna misfullkomin, og í einhverjum tilfellum vantar menn skynfæri, eins og í dæminu um blinda manninn, en í þeim tilfellum eru önnur skynfæri gjarna næmari eða þá að slíkir einstaklingar þjálfast upp í að ímynda sér reynsluheiminn.

Við þetta má bæta að þýski hughyggjumaðurinn Johann Fichte (1762 - 1814 ) útfærði kenningar Aristótelesar og Kants enn frekar á þann hátt að snúa orsakasamhenginu við. Hann taldi að mannleg þekking fengist ekki úr reynsluheiminum, þvert á móti væri reynsluheimurinn sköpunarverk hugans, hann taldi að við kæmum okkur upp ákveðinni mynd af alheiminum, og að sú mynd uppfylli einmitt rökfræðilega nauðsynlegar kröfur okkar. Samkvæmt kenningu Fichte væri því skynsamlegt fyrir hvern einstakling að koma sér upp sem bærilegustum „alheimi“, menn gætu m.ö.o. stillt sjóndeildarhringinn af eftir þörfum og látið sér líða vel innan hans. Samkvæmt þessu skynjar fólk listaverk með misjöfnum hætti fyrst og fremst vegna þess að það hefur mismunandi sjóndeildarhring, og tengir þá eflaust upplifun sína við það, sem það þekkir fyrir, eða jafnvel það sem það vill þekkja. Sagt er að fólk sjái það sem það vill sjá, eða heyri það sem það vill heyra (þeir sem haldnir eru einhverskonar fælni sjá þó e.t.v. eitthvað, sem þeir vilja í raun ekki sjá, en það er annað mál).

Þess má geta að Fichte, sem var kennari, dó tiltölulega ungur, og entist honum ekki aldur til að útfæra kenningar sínar nánar. En gegnheill var hann í skoðunum sínum, og taldi sig hafa fundið hina einu og sönnu skýringu á þeim fyrirbærum, sem forverar hans höfðu karpað svo lengi um. Kenningar Fichte hafa verið gagnrýndar fyrir að í þessari áhugaverðu skýringu hans á sambandi skynjunar og huga felst einmitt hættulegur veikleiki, þ.e. að menn lokist inni í eigin heimi, sem lúti ekki almennum siðareglum né lögum. Fichte taldi einmitt að það hvers konar heimspeki hver og einn aðhyllist fari eftir því hvers konar manneskja viðkomandi sé (þó vissulega megi spyrja hvað sé orsök og hvað afleiðing í því sambandi). Ekki geti menn afneitað þessu þótt þeir þekki ekki heimspekikenningar, því þeir hafi komið sér upp sínum heimi, þrátt fyrir það.

En á meðan ég sit hér og rifja upp hugmyndir löngu látinna heimspekinga, ásamt því að velta fyrir mér áhrifum listar á skynfæri manna (eða öfugt), horfir hin finnska eiginkona lögreglumannsins óræðu og stingandi augnaráði á alla gesti listasafnsins í Tornio, og þeir munu aldrei geta falið sig fyrir því.