Nú er verkalýðsdagurinn 1. maí nýliðinn og vinnandi fólk hélt daginn hátíðlegan með kröfugöngum og útifundum um land allt. Í göngunni í Reykjavík mátti víða sjá bleika fána og var það hópur á vegum Femínistafélags Íslands sem þar vakti athygli á kjarabaráttu kvenna. Femínistafélagið hefur frá upphafi látið til sín taka á baráttudegi verkalýðsins en hvernig skyldi standa á því?
Á þessum degi árið 1970 eða fyrir 38 árum, hittist hópur fólks til að vekja athygli á kjörum kvenna og konur voru hvattar til að mæta í kröfugönguna 1. maí. Auglýst var í útvarpinu: Konur í rauðum sokkum! Komið í 1. maí gönguna. Fjöldi kvenna safnaðist saman þennan dag og þær marseruðu niður Laugaveginn og báru risastóra styttu af Venusi með sér. Í þessari göngu var svo ákveðið að stofna hreyfingu til að berjast fyrir réttindum kvenna og þar með var Rauðsokkahreyfingin stofnuð.
Fram til þessa hafði engin formleg kvennabarátta verið á Íslandi í um 40 ár eða síðan Kvennaframboðið hið fyrra var starfandi í byrjun 20. aldar. Á þessum tíma beindu konur kröftum sínum að ýmsum velferðarmálum, sem snertu hag kvenna og barna. Opinber þátttaka kvenna í stjórnmálum var mjög lítil og mjög fáar konur komust ofarlega á lista hjá stjórnmálaflokkum. Á árunum 1922-1979 höfðu aðeins 12 konur setið á þingi en það er mun lakara hlutfall en hjá hinum Norðurlandaþjóðunum.
Ljóst er að mikil þörf var á hreyfingu eins og Rauðsokkahreyfingunni á þessum tíma. Eitt af aðalmarkmiðum hreyfingarinnar var að vinna að fullkomnu jafnrétti karla og kvenna á öllum sviðum þjóðfélagsins. Óhætt er að segja að Rauðsokkahreyfingin hafi verið mjög umdeild á sínum tíma og enn í dag má heyra fordóma í garð hennar. Því er tilvalið að skoða hverju hreyfingin skilaði inn í íslenskt samfélag og hverju við eigum henni að þakka.
Vinnan var eitt af meginviðfangsefnum Rauðsokkahreyfingarinnar. Stór hluti af baráttumálum hreyfingarinnar snérist um vinnu kvenna og fyrsta aðgerð hennar var einmitt á verkalýðsdaginn 1. maí. Rauðsokkahreyfingin mótmælti meðal annars tvöföldu vinnuálagi á konur, þar sem stór hluti kvenna var úti á vinnumarkaðinum og þegar heim var komið tók við ólaunuð vinna á heimilinu. Þær mótmæltu því einnig að konur fengju ekki sömu laun og karlar fyrir sömu vinnu. Liður í þeim mótmælum var svo Kvennafrídagurinn sem var haldinn 24. október 1975. Hann snérist um að konur leggðu niður vinnu til að sýna fram á mikilvægi vinnuframlags þeirra og að þær ættu að fá laun í samræmi við það. Staða kvenna á vinnumarkaðinum er töluvert betri nú en var á tímum Rauðsokkahreyfingarinnar.
Nokkur af þeim baráttumálum sem Rauðsokkahreyfingin barðist fyrir náðu fram að ganga og við tökum þeim sem sjálfsögðum hlut í dag. Til dæmis skólaganga kvenna. Rauðsokkurnar vildu að konur hefðu sömu aðstöðu og viðurkenningu samfélagsins til að mennta sig og karlar. Íslenskar konur fengu lagaleg réttindi til menntunar árið 1911 og konur fengu þá aðgang að öllum menntastofnunum í landinu. Þrátt fyrir að konur hefðu aðgang að menntastofnunum landsins, þá voru það mjög fáar konur sem nýttu sér þann kost. Það sést vel á því að árið 1975 þegar Rauðsokkahreyfingin var starfandi voru einungis 150 konur í háskólanámi en í dag eru þær rúmlega 10.000. Sókn kvenna í háskólanám hefur verið mikil en frá árinu 1987 hafa konur verið í meirihluta í háskólanámi. Einnig hefur færst mjög í vöxt að konur fari í doktorsnám. Fyrsta íslenska konan lauk doktorsnámi árið 1926 en árið 2002 voru 298 konur með doktorspróf. Því hefur þessu markmiði Rauðsokkahreyfingarinnar verið náð.
Eitt af að þeim baráttumálum sem Rauðsokkahreyfingin barðist fyrir og náði fram að ganga, var fæðingarorlof kvenna. Hreyfingin vildi að allar konur, þ.e. mæður fengju fæðingarorlof í að minnsta kosti þrjá mánuði. Þetta markmið hreyfingarinnar hefur náðst og gott betur, því núna eiga líka allir feður rétt á þriggja mánaða fæðingarorlofi auk þriggja mánaða sameiginlegs orlofs. Rauðsokkur börðust líka fyrir byggingu dagvistarstofnanna fyrir börn, því þær töldu mikilvægt að koma til móts við breyttar þjóðfélagsaðstæður kvenna. Stór hluti kvenna var kominn út á vinnumarkaðinn og því skapaðist mikil þörf fyrir dagvistarpláss fyrir börnin. Þetta baráttumál náðist í gegn og núna heyrir það til undantekninga ef börn fara ekki á leikskóla eða til dagforeldra.
Einnig voru fóstureyðingar ofarlega á baugi hjá Rauðsokkahreyfingunni. Mikið var skrifað um frjálsar fóstureyðingar í málgagn Rauðsokkahreyfingarinnar, Forvitin rauð. Í nóvember 1973 lá fyrir Alþingi frumvarp um nýja fóstureyðingarlöggjöf og eftir það var mikil umræða í samfélaginu um málið. Rauðsokkahreyfingin taldi að frjálsar fóstureyðingar væru mikið réttlætismál og eitt mikilvægasta skrefið í átt til jafnréttis kvenna á við karla. Í Forvitin rauð var sagt að konur ættu að hafa jafna möguleika og karlar til að móta líf sitt og framtíðaráform og þær ættu að ráða yfir líkama sínum. Þar segir orðrétt: „… hér er á ferðinni eitt af stærstu málum jafnréttisbaráttunnar, því styðjum við, sem stöndum að þessu blaði, af alhug það frumvarp um fóstureyðingar, sem lagt hefur verið fram á Alþingi og treystum þjóðkjörnum fulltrúum okkar til að koma því í örugga höfn“ (Forvitin rauð, 1974). Frumvarpið var samþykkt og hafði barátta Rauðsokkahreyfingarinnar þar mikið að segja.
En stærsta afrek Rauðsokkahreyfingarinnar er samt sem áður sú hugarfarsbreyting sem átti sér stað varðandi réttindi kvenna. Rauðsokkahreyfingin vakti marga til vitundar um stöðu kvenna í samfélaginu. Eftir að Rauðsokkahreyfingin hætti störfum tók Kvennalistinn við og hélt áfram baráttunni fyrir réttindum kvenna. Í dag er það Femínistafélag Íslands sem hefur haldið baráttunni áfram. Því má segja að samfelld barátta hafi verið á Íslandi fyrir réttindum kvenna frá 1970 til dagsins í dag.
Af framantöldu má vera ljóst, að Rauðsokkahreyfingin barðist fyrir mörgum málum. Því er mikilvægt að halda á lofti því sem hefur náðst í baráttu þeirra. Hins vegar er enn langt í land, kvennastéttir á Íslandi eru verr launaðar og minna metnar en karlastéttir, enn er mikill munur á atvinnutekjum karla og kvenna, óútskýrður kynbundinn launamunur er töluverður og ýmislegt fleira mæti nefna. Því er mikilvægt að halda á lofti kjarabaráttu kvenna og vonandi láta sem flestir sjá sig í 1. maí göngunni að ári með bleika fána eða í rauðum sokkum.
Heimildaskrá
Bjarni Ólafsson (1971). „Almennt um upphaf Rauðsokkahreyfingarinnar og inntak“. Samvinnan, 5, sept.-okt. Bls. 14-17.
Forvitin rauð (1974). 3. árg., 3. tbl. Bls. 2-3.
Hagstofa Íslands (2006a). Hagtölur Skólamál Háskólar.
http://hagstofa.is/?pageid=783&src=/temp/skolamal/haskolar.asp.
Hagtíðindi (2005). Konur og karlar 1975-2005.
http://www.jafnretti.is/D10/_Files/Konur%20og%20Karlar.pdf.
Herdís Helgadóttir (1996). Vaknaðu Kona! Barátta rauðsokka frá þeirra eigin sjónarhóli. Reykjavík: Skjaldborg.
Hildur Hákonardóttir (2005). Já, ég þori, get og vil: Kvennafrídagurinn 1975, Vilborg Harðardóttir og allar konurnar sem bjuggu hann til. Reykjavík: Salka.
Sigríður Dúna Kristmundsdóttir (1997). Doing and Becoming: Women’s Movements and Women’s Personhood in Iceland 1870-1990. Reykjavík: University Press.
Valborg Sigurðardóttir (2005). Íslenska menntakonan verður til. Reykjavík: Bókafélagið.
Vilborg Sigurðardóttir (2001). „Vitund vaknar – augu opnast: Rauðsokkahreyfingin 1970-1975.“ Í Anna Agnarsdóttir o.fl. (ritstj.), Kvennaslóðir: Rit til heiðurs Sigríði Th. Erlendsdóttur sagnfræðingi. Reykjavík: Kvennasögusafn Íslands. Bls. 476-492.