Kukl og kaffi – um bollaspádóma

Spádómar hafa löngum vakið athygli fólks og alveg frá upphafi hafa menn reynt að komast að því hvað gerist í framtíðinni. Grundvöllurinn að spádómum er forlagatrúin sem er sammannleg hugmynd um að framtíðin sé fyrirfram ákveðin af einhverju æðra valdi og að henni verði ekki breytt með mannlegu valdi. Þó sé hægt að sjá fyrir um framtíðina með ýmsum aðferðum og með því sé hugsanlega hægt að gera ráðstafanir eða undirbúa sig á einhvern hátt undir hið óumflýjanlega. Í forlagatrúarhugmyndinni birtast tveir heimar, okkar heimur þar sem allt er í föstum skorðum og þar sem við þekkjum aðstæður og svo hinn heimurinn (e. the otherworld) sem við þekkjum ekki og þurfum því að umgangast með varúð. Þarna birtist ákveðin tvíhyggja, tveir andstæðir pólar en sú hugmynd finnst mjög víða, sérstaklega í trúmálum og ýmsir fræðimenn hafa rannsakað, til dæmis Claude Lévi-Strauss í The Raw and the Cooked ¹ og Mircea Eliade í The Sacred and the Profane.² Það sem er hinsvegar ekki síður áhugavert eru landamærin á milli heimanna, jaðarinn þar sem allt getur gerst og þar sem hægt er að staðsetja spádómana.

Í 7. bindi Íslenskrar þjóðmenningar skrifar Jón Hnefill Aðalsteinsson grein um spádóma og þar skiptir hann spádómum í tvo flokka: hlutlausa spádóma og virka spádóma. Samkvæmt þessari flokkun eru hlutlausir spádómar þeir spádómar sem fólk ræður ekki við, það er til dæmis draumar, forspár og skyggni og ýmis tákn eða fyrirboðar í náttúrunni. Virkir spádómar eru hins vegar spádómar sem að fólk reynir með einhverjum hætti að fá fram, til dæmis víti sem fólk reynir að forðast, óskir, heimsóknir til miðla og sjáenda, spilaspá, lófaspá og bollaspá.³ Virkum spádómum má líkja við galdur að því leyti að fólk fremur einhvern gjörning, gjarnan með einhverjum hjálpartækjum, til að reyna að fá fram spádóm eða til að reyna að hafa áhrif á framtíðina. Samkvæmt þessari flokkun skilgreinast bollaspádómar sem virkir spádómar en þegar þeir eru skoðaðir nánar kemur í ljós að það er kannski ekki alveg svo auðvelt að flokka þá.

Þeir sem hafa þegið bollaspá kannast líklega við að ýmsir siðir viðhafast í kringum gjörninginn til að hann megi vera sem öruggastur og áhrifamestur. Í fyrsta lagi þarf sá sem vill fá bollaspá í flestum tilfellum að drekka svart kaffi úr ljósum bolla. Ekki er í boði að fá mjólk út í kaffið og ef spáþegi drekkur ekki svart kaffi verður hann að gjöra svo vel að neyða það ofan í sig til að hægt sé að spá fyrir honum. Sumt spáfólk notar jafnvel sérstaka gerð af kaffi sem það notar annars ekki og sumir eiga sérstaka spábolla sem þeir nota eingöngu þegar þeir spá. Með þessu er verið að gera kaffidrykkjuna sem fylgir spádómnum sérstaka, það er verið að aðgreina hana frá hinni venjulegu kaffidrykkju og gera hana að einhvers konar helgisið sem er nauðsynlegur til að einhvers konar samskipti á milli hinna tveggja heima geti farið fram.

Þegar spáþegi hefur komið kaffinu ofan í sig virðist vera algengast að bollanum sé snúið yfir höfðinu, fyrst þrisvar sinnum réttsælis og síðan þrisvar sinnum rangsælis, og svo endað á því að blása í kross ofan í hann áður en hann er lagður niður og látinn þorna. Þessa siði mætti líklega túlka á marga vegu en ef stuðst er við áðurnefndar kenningar Léví-Strauss og Eliade mætti segja að ef snúið er réttsælis er farið til hægri líkt og sólargangurinn. Því er hægt að líta á það sem hið náttúrulega í þeim skilningi að það sé eðlilegt. Ef farið er á móti sólargangi og snúið rangsælis er verið að gera hið gagnstæða sem gæti þá skilist sem hið ónáttúrulega eða óeðlilega. Með því að snúa bollanum rangsælis er því verið að fara yfir á hið villta svæði eða yfir í hinn heiminn. Í þessum hugmyndum eru kristin áhrif um hið góða og hið illa áberandi. Tvíhyggjan er gegnumgangandi þar sem hið agaða er táknmynd kristins heims en hið villta er táknmynd alls þess sem ekki telst kristið. Því er ekki skrítið að spáþegi sé látinn blása í kross áður en bollinn er lagður niður því að með því myndast ákveðin vernd gegn hættum á hinu villta svæði þar sem krossinn er yfirleitt talinn verndartákn gegn utanaðkomandi verum eins og til dæmis má sjá í ótal þjóðsögum.⁴

Að síðustu er nauðsynlegt að spáþegi hugsi um það sem hann vill fá að vita á meðan hann drekkur kaffið. Hann þarf í raun að gefa eitthvað af sér sjálfur þannig að bollinn verði eins konar millistykki á milli hans og þess sem er að spá.
Táknin sem birtast í bollanum eru mjög torræð og þó að ýmsar leiðbeiningabækur séu til eru úrskýringarnar jafn misjafnar og þær eru margar. Ekki er nóg að einblína á táknið sjálft heldur skiptir staðsetning táknanna í bollanum máli ásamt því hvaða tákn raðast saman. Það er því ekki allra að lesa úr táknunum og þó að flestir læri kúnstina af eldri ættingja eða öðrum nákomnum virðist innsæi og næmni skipta meira máli en kunnáttan sjálf. Sökum þess að hæfileikinn til að spá er ekki allra, hefur stundum verið litið á spáfólk sem jaðarpersónur sem falla ekki í hóp „hinna venjulegu“. Annaðhvort lítur fólk upp til þess vegna hæfileika þeirra til að miðla á milli heima eða lítur niður á það eða óttast hugsanlega vald þess á einhvern hátt. En hvernig sem viðhorf manna er til spáfólks er ljóst að það er staðsett á jaðrinum, á milli hinna tveggja heima og sér í báðar áttir.

Vegna siðanna sem eru framkvæmdir er hægt að skilgreina bollaspádóma sem einhvers konar virka spádóma. Það er verið að reyna að seilast inn á svið þess sem öllu ræður til að komast að því hvað er framundan. Ekki er þó hægt að flokka bollaspádóma algerlega sem virka spádóma því að spáin byggist á táknum þeim sem birtast í bollanum. Hugsanlega væri einnig hægt að skilgreina þá sem óvirka spádóma vegna þess að túlka mætti táknin sem skilaboð frá æðra valdi. Sá sem spáir er því ekki beint að seilast eftir valdi hins æðra heldur er hann frekar að reyna að fá fram tákn sem hann getur túlkað svipað og gert er í óvirkum spádómum eins og til dæmis þegar spáð er í náttúruna í sambandi við veður. Bollaspádómar eru því á eins konar gráu svæði, á jaðrinum, bæði virkir vegna siðanna sem fylgja þeim en einnig óvirkir vegna táknanna sem koma fram.

Eins og sjá má er flest það sem viðkemur bollaspádómum á jaðrinum, staðsett á milli heimanna tveggja og það hvílir ákveðin dulúð yfir bollaspádómunum sem er kannski ekki skrítið því að þegar fólk yfirgefur sitt rétta umhverfi og fer yfir á ókunnar slóðir myndast gjarnan spenna. Áhrif kirkjunnar skipta þarna einnig máli því að í gegnum aldirnar hefur kirkjan alið á tvíhyggjuhugmyndinni þar sem okkar kristni heimur er hinn siðmenntaði og rétti á meðan hinn heimurinn er hinn óaagaði og hættulegi. Þarna hefur verið ákveðin félagsleg mótun í gangi af hendi kirkjunnar sem blundar enn í fólki og veldur því að sumt fólk hefur óbeit á alls kyns spádómum og dulfræðum og kallar það jafnvel kukl. Þrátt fyrir þessa félagslegu mótun er forlagatrúin sem hefur verið ríkjandi í menningu Íslendinga frá upphafi líklega það sterk og hefðbundin að þó að fólk trúi ekki á spádóma, getur það ekki afneitað þeim heldur því að innst inni blundar þessi löngun um að sjá framtíðina og grundvöllurinn þessarar löngunar er einmitt forlagatrúin. Þjóðtrúarkannanir þar sem um helmingur svarenda trúir að forspárhæfileikar séu mögulegir⁵ og frásagnir spáfólks af trúlausu fólki sem þyrstir í vitneskju, sýna fram á þetta. Þó að fólk hafi neikvætt viðhorf gagnvart bollaspádómum finnst því þeir einnig spennandi þó að það vilji ekki viðurkenna það opinberlega vegna þessarar rótgrónu forlagatrúar.⁶

Greinin er byggð á BA ritgerð höfundar sem sjá má í heild sinni hér.