Kynlíf aldraðra, I. hluti.

Kynlíf á efri árum hefur löngum þótt stirt umræðuefni í samfélaginu og af mörgum talið fátíður viðburður hjá ellihrumu fólki. Raunveruleikinn er annar þar sem kynlíf er hluti af eðlilegum athöfnum og löngunum fólks, óháð aldri. Ýmsir þættir kunna þó að hafa áhrif á tíðni og getu aldraðra til að stunda kynlíf. Má þá nefna heilsufar og búsetu- og sambúðarform. Aldraðir sem eiga þess kost að búa á heimilum sínum eru til að mynda með mun meira rými og næði til þess að stunda kynlíf heldur en þeir sem dveljast á stofnunum eða á sambýlum. Heilsa, líkamleg og andleg, hefur einnig áhrif á kynlífsiðkun aldraða eins og aðrar athafnir daglegs lífs.^{1 2} Líkamlegt hreysti og andleg vellíðan er þá talin auka líkur á kynlífsiðkun þar sem þessir þættir stuðla að félagslyndi, þátttöku í samfélaginu og kynlífslöngun. Aldraðir sem lifa við líkamlega eða andlega kvilla er hættara við að einangrast og missa hæfni eða löngun til að taka þátt í kynlífi.^{3 4}

Sambands- og kynlífsráðgjöf við aldraða

Aldraðir sem leita öldrunarþjónustu eiga yfirleitt talsverð samskipti við félagsráðgjafa en þeir sjá um ýmis konar öldrunarþjónustu á vegum sveitarfélaganna. Þar er m.a. um að ræða dagþjálfun, félagsstarf, vistunarmat og hjúkrunar- og dvalarheimili fyrir aldraða samkvæmt lögum um málefni aldraðra nr.125/1999. Félagsráðgjafar eru einnig vel til þess fallnir að takast á við vandamál eins og sambandserfiðleika. Í félagsráðgjafarnámi felst meðal annars nám í félagslegri löggjöf, sálfræði, félagsfræði auk fleiri sviða sem koma að vinnu með fólki sem eiga við persónuleg vandamál að stríða líkt og í sambands- eða kynlífserfiðleikum. Auk þess er það félagsráðgjafans að þekkja til þeirra úrræða sem samfélagið hefur að bjóða og þess samspils sem á sér stað á milli mannlegrar hegðunar og áhrifa í umhverfinu.⁵ Ef um flókna kynlífs- eða sambandserfiðleika er að stríða getur félagsráðgjafi þurft að benda á sérhæfðari fagaðila á þessu sviði eins og hjónabands- eða kynlífsráðgjafa.

Á vegum Biskupsstofu starfar Fjölskylduþjónusta kirkjunnar sem þjóðkirkjurnar geta bent fólki á. Þangað getur fólk leitað vegna persónulegra málefna og samskiptavandamála.⁶ Einnig er hægt að leita á vefsíður sem koma að þessum málaflokki eins og doktor.is eða femin.is.

Hverfur löngunin með aldrinum og hverjar eru líkamlegar breytingar?

Ekki má búast við því af fólki að það hætti að hafa kynferðislegar langanir og stunda kynlíf þótt það sé komið á aldur eða vegna þess að einhverjir sérfræðingar í heilbrigðisgeiranum halda því fram að eldra fólk stundi einungis kynlausa æxlun. Öldrunarfræðingar og aðrir sérfræðingar innan heilbrigðisgeirans samþykkja almennt þá staðreynd að áhugi á kynlífi og ástundun þess geti verið heilsubætandi fyrir eldri menn og konur.⁷ Fólk sem er komið á efri árin hefur kynferðislegar þrár og þá sérstaklega þegar maki og góð heilsa eru til staðar. Þá langar að elska og njóta kynferðislegrar virkni í persónulegum kringumstæðum sem eru oftast í hjónabandi.⁸ Með aldrinum snýst kynlíf í meira mæli um líkamlega snertingu, nærveru og blíðu, sérstaklega þar sem maki er til staðar.⁹ Í rannsókn einni kom fram að karlmenn eru mun virkari og áhugasamari um kynlíf en konur og gildir þá einu um hvaða aldur eða sjónarhorn um ræðir.¹⁰ Í könnun sem fjallað er um í The New England Journal of Medicine af Lindau o.fl. og Bancroft, kom fram að kynlíf minnkaði meira með aldrinum hjá konum en körlum. Líklegasta skýringin er sú að á móti hverjum 10 konum, 85 ára og eldri, eru karlmennirnir ekki nema 4.¹¹

Ein aðalástæðan fyrir því að kynlíf karlmanna minnkar með aldrinum eru stinningarvandamál, minnkandi áhugi, of brátt sáðlát, hræðsla við að hafa ekki úthald og að geta ekki haft sáðlát. Hjá konum er það hinsvegar áhugaleysi, minni slímmyndun í leggöngum, þær fá ekki fullnægingu, finnast kynlífið ekki ánægjulegt og að lokum sársauki, þá helst við upphaf samfaranna.¹² Reynsluathuganir hafa sýnt fram á það að eldra fólk hafi fullan áhuga á kynlífi og sé virkt í kynferðislegum athöfnum en með tímanum minnkar áhugi þeirra og þátttaka. Þessi þverrandi áhugi og þátttaka er afleiðing líkamlegra og andlegra breytinga sem eiga sér stað og hafa áhrif á kynferðislega virkni. Líffræðilegar breytingar geta valdið minnkaðri kynlífsvirkni og ýmsir sjúkdómar og vandamál sem gjarnan fylgja efri árunum geta haft áhrif á kynlífið. Má þar t.d. nefna heilsufarsvandamál eins og sykursýki, sjúkdóma í skjaldkirtli og of háan blóðþrýsting.¹³ Aðrar ástæður sem þá fylgja auknum sjúkdómum er aukin lyfjainntaka sem til dæmis hægir á sjálfvirka taugakerfinu. Ein hliðarverkun blóðþrýstingslyfja er meðal annars sú að getan til að fá fullnægingu minnkar.¹⁴ Í rannsókn sem framkvæmd var í Bandaríkjunum kom í ljós að meðal fólks við um 60-70 ára aldur voru u.þ.b. helmingur sem hafði kynmök með reglulegu millibili á meðan að einungis 10-20% fólks á aldrinum 78 ára og eldra var ennþá kynferðislega virkt.¹⁵

Helstu aldurstengdu breytingarnar sem eiga sér stað hjá körlum æxlunarlega séð eru m.a. minnkað magn hormónsins testosteróns, minnkandi framleiðsla sáðfrumna, lélegra sæði, minni kraftur á sáðfallinu og blöðruhálskirtillinn stækkar. Þá hefur karlmaðurinn meiri þörf á ertingu og atloti til þess að ná stinningu og viðhalda henni og einnig helst stinningin í mun styttri tíma. Hjá konum eru helstu breytingarnar sem birtast eftir tíðarhvörf minna magn hormónanna estrógens og progesteróns sem eggjastokkarnir framleiða, breytingar verða í æxlunarkerfinu, ytri kynfæri minnka og skapahárum fer fækkandi.¹⁶

Viðhorf almennings til kynlífs aldraðra, eiga fordómar rétt á sér?

Viðhorf almennings til kynlífs aldraðra er almennt frekar neikvætt og í rauninni vita flestir lítið um þessi mál. Almenningur mótar skoðanir sínar á þeirri umræðu sem fram fer í þjóðfélaginu hverju sinni. Lítil sem engin umræða á sér stað um þessi málefni og því á fólk erfitt með að mynda sér skoðanir sem eru lausar við fordóma.

Margir álíta kynlíf vera athöfn sem einungis yngra fólk stundar og er þá litið á fólk sem komið er yfir fimmtugt sem kynlaust. Þessi umræða smitar út frá sér og margt eldra fólk hættir að upplifa sig sem kynferðislega aðlaðandi einstaklinga og það fer að efast um að það geti notið kynlífsins eins og aðrir.¹⁷

Á árunum 1948 og 1953 kom bandaríski líffræðingurinn Alfred Kinsey fram með rannsókn þar sem 20.000 þátttakendur voru skoðaðir. Niðurstöðurnar voru merkilegar og kom það meðal annars fram að flestir karlmenn stunduðu sjálfsfróun og gamalt fólk, afar og ömmur, stunduðu kynlíf.¹⁸

Margir gefa sér það að kynlífslöngun hverfi með hækkandi aldri og eiga flestir erfitt með að ímynda sér eldra fólk eða jafnvel ömmu sína og afa sem kynverur.¹⁹ Rannsóknir hafa hinsvegar sýnt að fólk eldra en sextugt hefur ennþá kynferðislegar þarfir og reynir að uppfylla þær eins og möguleiki er.

Mikið samræmi er á milli kynlífs aldraðra einstaklinga og kynlífshegðunar þeirra á yngri árum, þeir sem hafa ekki haft mikinn áhuga á kynlífi á yngri árum munu líklega ekki hafa meiri áhuga seinna meir um ævina, ef kynlífið hefur verið slæmt á yngri árum versnar það, en ef það hefur verið gott verður ekki mikil breyting á. Eins halda þau pör áfram að njóta kynlífsins sem höfðu ánægju af því áður fyrr.²⁰

Í kanadískri könnun sem gerð var á meðal starfsfólks hjúkrunarheimila, aðstandenda og íbúa voru skoðuð viðhorf fólks til kynlífs eldra fólks. Helstu niðurstöður sem komu þar fram voru að flestir töldu að kynlíf milli tveggja einstaklinga væri ásættanlegt ef aðstæður leyfðu það. Meiri munur var þó á starfsfólki annars vegar og aðstandendum og íbúum hinsvegar þegar önnur viðhorf voru skoðuð, t.d. viðhorfi til sjálfsfróunar og notkunnar hjálpartækja. Var starfsfólk miklu jákvæðara fyrir þessum hlutum.