Kynlíf aldraðra, II. hluti.

Kynlíf aldraðra á stofnunum

Þegar litið er til kynlífs aldraðra á öldrunarstofnunum telja margir, jafnvel heilbrigðisstarfsmenn, að slíkt atferli sé broslegt og sjaldgæft þar sem staðalímynd eldri borgara einkennist oft af lasburða, rúmfastri manneskju með litla kynhvöt. Rannsóknir hafa hinsvegar sýnt fram á að kynlíf og kynhvöt sé til staðar meðal allra aldurshópa og ekki síður hjá öldruðum. Maðurinn er í eðli sínu kynvera og er kynlíf jafnframt hluti af heilbrigðu líferni og á sinn þátt í að móta persónuleika fólks.^{1 2} Þó geta ýmsir þættir haft áhrif á hvort og hversu mikið kynlíf aldraðir sem dveljast inn á stofnunum stunda. Heilsufar, svigrúm til félagslegs samneytis við aðra og persónulegt næði spila inn í þegar litið er til þess hvort aldraðir hafi kost til að geta stundað kynlíf. Einnig skiptir máli hvort aldraðir hafi kost á að njóta samvistar við maka eða annað fólk sem það hefur áhuga á.

Rannsóknir hafa einnig leitt í ljós að heilbrigðisstarfsmenn og eða umönnunaraðilar öldrunarstofnanna geti haft umtalsverð áhrif á kynlífsiðkun aldraðra. Þegar viðhorfið mótast af fordómum á kynlífi aldraðra eru minni líkur á að slík hegðun sé liðin eða umborin.^{3 4} Staðalímynd kynverunnar hefur verið skilyrt við æskuna og finnst því mörgum aldraðir ekki passa inn í það hlutverk. Frumkvöðull kynlífsrannsókna, Kinley, sýndi fram á kynlífsvirkni meðal heilbrigðra aldraðra, þar sem 62% karla og 30% kvenna á öldrunarheimilum sögðust nýverið haft kynferðislegt samræði. Jafnframt svöruðu 87% karla og 68% kvenna á öldrunarheimilum að þau hefðu notið líkamlegrar nándar af kynferðislegum toga.⁵

Rannsóknum ber saman um að aldraðir stunda kynlíf inn á öldrunarstofnunum þó oft sé það annmörkum háð. Friðhelgi einkalífsins er oft takmörkuð vegna þröngra vistarvera og þurfa aldraðir oft að deila litlu rými með öðrum. Aldraðir hafa þó jafnan rétt til að stunda kynlíf eins og aðrir samfélagsþegnar. Því skiptir máli að heilbrigðisstarfmenn endurskoði viðhorf sín mótist þau af fordómum og vanþekkingu. Kynlíf er ekki einungis hluti af mannréttindum aldraða heldur einnig mikilvægt vegna þeirra nándar sem það gefur. Því er mikilvægt að umönnunaraðilar aldraðra vistmanna gefi gaum að eigin fordómum ef einhverjir eru. Fræðsla um kynlíf á efri árum skiptir því máli, bæði fyrir aldraða og yngri kynslóðir svo fólk hafi raunverulega hugmynd um kynímynd einstaklinga. Heilbrigðisstarfsmenn ættu að tileinka sér vinnulag sem einkennist af virðingu við aldraða vistmenn með því að forðast fordæmingu á kynhegðun þeirra. Það væri einnig sniðugt ef starfsfólki öldrunarstofnanna gæfist tími til að reyna að búa öldruðum betra næði og rými til að geta átt kost á að stunda kynlíf. Eins væri ráð að stuðla að meira félagslífi inn á öldrunarstofnunum til að skapa einhleypum öldruðum tækifæri til að stofna til nýrra rómantískra kynna.^{6 7}

Rannsóknir hafa sýnt fram á að heilbrigðisstarfsmönnum þyki erfitt og óþægilegt að verða vitni að kynlífstengdum athöfnum meðal vistmanna. Hvort sem varðar rómantísk atlot eða daður. Þeim finnst í mörgum tilfellum að kynlíf meðal aldraða sé ósiðlegt, óheilbrigt og geti beinlínis verið skaðleg iðja í ellinni. Einnig er það rík tilhneiging hjá fólki að álykta aldraða vera dónalega og jafnvel ógeðfellda ef þeir sýna kynlífslöngun. Þessir fordómar geta gert öldruðum erfiðara um vik að stunda kynlíf þar sem heilbrigðisstarfsmenn setja vinnureglur um ásættanlega hegðun og framferði vistmanna. Því er mikilvægt að stuðla að fræðslu og umræðu um þarfir aldraðra á elliheimilum þar sem kynlíf er hluti af heilbrigðu framferði einstaklinga, á yngri og efri árum.

Samkynhneigðir aldraðir

Þegar fjallað er um kynlíf meðal aldraðra gleymist oft að fjalla um þá sem eru samkynhneigðir, tvíkynhneigðir eða trans (STT). Aldrað samkynhneigt fólk er líklega sá hópur sem oftast gleymist og jafnvel ekki gert ráð fyrir því að þessi hópur sé til. Lítið er til af rannsóknum sem ná yfir þennan hóp, en þetta er samt hópur sem brýnt er að rannsaka. Þetta er oft það fólk sem er að glíma við margvísleg vandamál og eiga í erfiðleikum með að lifa því lífi sem það kannski langar að lifa, sökum fordóma og stimplunar.

Þessi hópur fær oft ekki sömu þjónustu og þeir sem eru gagnkynhneigðir og þar af leiðandi þráast þau við því að fá þá þjónustu sem þau þurfa á að halda, af ótta við mismunun og fordóma. Þá fer fólk jafnvel að fara aftur inn í skápinn og lifa lífi sem það telur að aðrir vilji að það lifi. Rannsóknir hafa sýnt að eldra samkynhneigt fólk er fimm sinnum ólíklegra til að nýta sér þá félagslegu og heilbrigðislegu aðstoð sem það þarfnast sökum ótta við mismunun frá því fólki sem ætti að vera að hjálpa þeim. Þetta gæti haft gríðarlega slæm áhrif á heilsu þeirra sem eru STT þar sem þeir eru jafnvel ekki að fara og sækja sér þá aðstoð sem þeir þurfa á að halda. Í dag eru kommúnur fyrir þetta fólk að verða til í miklum mæli, húsnæði fyrir eldri borgara sem eru STT, eru að spretta upp.⁸

Sú kynslóð sem nú telst til aldraðra er oft mjög neikvæð í garð samkynhneigðra og það getur haft veruleg áhrif á kynferðislega tjáningu hjá öldruðum. Margir sem eru samkynhneigðir hafa ekki komið út úr skápnum sökum þess. Þrátt fyrir það eru sambönd þeirra og kynferðisvandamál oft svipuð þeim sem gagnkynhneigðir glíma við, en þó geta samkynhneigðir glímt við meira stress þar sem þeir þurfa oft að fela kynhneigð sína fyrir öðrum. Þeir sem búa á stofnunum geta jafnframt verið mjög viðkvæmir fyrir einmanaleika og einangrun.⁹

Sá aldurshópur sem nú telst vera eldri borgarar koma af kynslóð þar sem samkynhneigð telst vera hálfgert bannorð og ekki eðlilegur hlutur. Það var ekki fyrr en eftir byltingu samkynhneigðra um 1960 að fólk fór aðeins að sjá þetta öðrum augum. Þó er þessi hópur enn svolítið á eftir þeim kynslóðum sem komu seinna og margir lifa enn í þeirri trú að samkynhneigð sé óeðlileg og eitthvað sem ekki á að tala um. Áður fyrr var samkynhneigð sögð vera geðsjúkdómur eða jafnvel glæpur en í dag er alls ekki svo. Eldri borgarar í dag hafa miklar áhyggjur af að vera útskúfaðir úr samfélaginu ef að þeir koma út sem samkynhneigðir einstaklingar. Þau geta haft áhyggjur af því að fá ekki lengur að vera hluti af þeirri kirkju sem þau sækja, að missa tilfinningaleg og félagsleg tengsl og í leiðinni gagnlegan stuðning sem vinir og félagar geta veitt þeim.¹⁰

Það er aftur á móti jákvætt að þeir sem starfa innan félagsþjónustunnar eru sífellt að gera sér betur grein fyrir því að þessi hópur er til, en talið er að 1.75 - 3.5 milljónir aldraðra einstaklinga í Bandaríkjunum séu samkynhneigðir. Þessi hópur hefur þó verið lítið rannsakaður og því er ekki vitað mikið um hann. Þetta fólk lifir við það að hafa tvöfalda stimplun, bæði sem samkynhneigður einstaklingur ásamt því að vera eldri borgari.¹¹

Í þeim rannsóknum sem gerðar hafa verið hefur í raun ekki verið nein almennileg lýsing á þessum hóp, sem virðist vera falinn. Margar af þessum rannsóknum hafa verið byggðar á hvítum, formlega menntuðum, millistéttar hommum og lesbíum. Margar af þessum rannsóknum hafa líka þjónað þeim tilgangi að reyna að bera saman sambönd samkynhneigðra og samband hjá gagnkynhneigðu fólki. Þá er í raun verið að reyna að láta samkynhneigð sambönd líkjast gagnkynhneigðum samböndum, en eldri lesbíur hafa ekki viljað taka virkan þátt í þessum rannsóknum, mörgum þeirra finnst rannsakendur vera að einblína á mismunun ásamt aldri. Mjög fáar rannsóknir hafa verið gerðar á 60 ára og eldri í þessum hópi og þá hafa engar rannsóknir verið gerðar á allra elstu einstaklingunum.¹² Þessi hópur er ekki mjög sýnilegur í dag en þó eru ummerki um að öll umræðan sé að opnast og því ber að fagna.