„Homo universalis“, furðufugl sem óð úr einu í annað, rannsakaði ótrúlega mikið af hlutum og fyrirbrigðum, skrifaði hugmyndir sínar með spegilskrift, hafði áhuga á fegurð og friði, en hannaði hertól og teiknaði angist manna rétt fyrir aftökur, þetta er Leonardó da Vinci. Litið var á Leonardó sem meistara og jafnvel goð, hann var upphafin strax eftir dauða sinn og engin listamaður gat nálgast hann að verðleikum. Á 17. og 18. öld var talað um hann í skólum sem besta listamann sögunnar. Á 19. öld fara þó gagnrýnisraddir að heyrast um það að hann hafi í raun verið ósköp venjulegur maður. Hann er þó ekki afhelgaður, ef þannig má komast að orði, fyrr en í byrjun 20 aldar. Það var gert með ritgerð Sigmund Freud um æsku Leonardós.
Leonardó er listamaður háendurreisnarinnar, hann er að flestu leyti fulltrúi þeirrar stefnu. Einstaklingshyggjan kemur fram á þessum tíma, húmanisminn verður til og menn fara að trúa á möguleika mannsins. Áhersla er á jarðlífið en ekki guðdóminn eins og var á miðöldum. Vald kirkjunnar minnkar og í kjölfarið verður mikil upphafning á líkamanum. Listamenn verða helstu mennirnir í krufningu, náttúrufræði og stærðfræði. Öllu viðteknu er hafnað, ransóknir stundaðrar og farið að sundurgreina viðfangsefnið í smæstu hluta sína, blóm eru ekki lengur bara blóm.
Leonardó tók þátt á flestum sviðum vísindanna, hann var ekki bara málari heldur var hann ransakandi á sviði t.d. líffræðinar, jarðfræðinnar, dýrafræðinnar, verkfræðinnar og líkama mannsins. Vísindalegar teikningar hans af viðfangsefnum sínum eru hrein listaverk.1
Leonardó teiknaði myndir af flestum rannsóknarefnum sínum, allt frá furðuvélum sem gátu flogið og hreyfingu lofts og vatns til blóma og dýra.
Anatómía mannsins skiptir miklu máli fyrir endurreisnarmálara, vöðvar, líkamsbygging, sinar og innviði líkamans, listamaðurinn þurfti að kunna skil á öllu því sem viðkom mannslíkamanum.2 Sem vísindamaður á endurreinsartímanum teiknaði Leonardó margar myndir af mannslíkamanum, einstökum hlutum hans og líffærum. Þessar myndir nálgast það að vera hrein listaverk.
Leonardó fæddist 15. apríl 1452, í bænum Vinci í Toscana á Ítalíu skammt frá Flórens. Hann var lausaleiksbarn og lítið er vitað um móður hans annað en að hún hét Katrín. Sumir telja hana bóndadóttur en aðrir gengibeinu á veitingakrá. Faðir hans hét Pétur (Piero) frá Vinci, hann var þinglýsingadómari og var í stétt landeiganda (Signor). Á þessum tíma voru barneignir utan hjónabands algengar meðal allra stétta, og oftast nutu óskilgetin börn sömu meðferðar og hjúskaparbörn. Faðir Leonardós gekkst við honum og var viðstaddur skírn hans, en Katrín móðir hans var svo send með nýfæddum syni sínum á bóndabæ í nágrannaþorpi. Þar var Leonardó næstu fjögur árin, en faðir hans giftist sinni fyrstu konu sem var af betri ættum en Katrín. En brúður hans reyndist óbyrja og það kann að hafa stuðlað að því að Leonardó fór og bjó hjá föður sínum og stjúpmóður áður en hann var fimm ára. Signor Pétur var 25 ára þegar Leonardó fæddist, en hann átti eftir að verða 77 ára gamall, giftast fjórum sinnum og eignast tólf börn, það síðasta þegar hann var 75 ára.
Manntal í Flórens frá árinu 1457, tilgreinir Leonardó sem óskilgetin son húsbóndans. Fátt annað er vitað um æsku Leonardós. Þó eru til yfir 7 þúsund arkir með mörgum athugasemdum og teikningum eftir hann, en á þeim minnist hann aldrei á æsku. Á einum stað skrifaði hann nafnið á bænum sem hann fluttist til með móður sinni, en hefur síðan strikaði yfir það. Reynt hefur verið að geta í eyðurnar, með því að skoða áhugamál hans og skoða uppeldi drengja af betri ættum á sama tíma. Hann var heillaður af grasafræði, jarðfræði, flugi fugla og ljósfræðum, af þessu er ályktað að hann hafi á yngri árum vanist mjög útiveru. Hann hefur lært að lesa og skrifa og fengið undirstöðu í reikningi og latínu. Það háði honum þó alla ævi hve stirður hann var í menntamáli latínunnar.3
Ein saga er þó til frá æsku Leonardós, uppruni hennar er óljós en hún virðist trúverðug, því hún lýsir honum með mikið hugmydnaflug, skoðunargáfu, innilokunarhneigð og áhuga á náttúrunni. Sagan segir frá því þegar bóndi einn kom til föður Leonardós, með viðarskjöld með sér og bað hann um að taka hann með sér til Flórens til að láta mála á hann mynd. Í stað þess að gera það þá lét hann Leonardó fá hann, til að spreyta sig á því að mála. Leonardó ákvað að mála á hann Medúsuhöfuð sem skyldi verða svo hræðilegt, að allir sem á horfðu myndu skelfast. Hann fór á afvikin stað og bar þangað eðlur, körtur, snáka, leðurblökur og fleiri óhugnanleg dýr. Hann sauð saman úr þeim mynd af skelfilegri ófreskju, sem spýtti eitri úr opnu gini, eldi úr augunum og reyk úr nösunum. Hann varð svo niðursokkin í verkið að hann fann ekki fyrir rotnunarlyktinni af hræjunum. Þegar myndinni var lokið sýndi hann föðrur sínum, sem varð svo hverft við að hann ætlaði að leggja á flótta. Leonardó var ánægður því myndin hafði tilætluð áhrif.4
Þó fátt sé vitað um samskipti þeirra feðga, er eitt víst að faðir hans viðurkenndi listræna hæfileka sonar síns. Hann fór með hann 15 ára til Flórens og kom honum fyrir sem lærlig í vinnustofu listamans. Hann var einn framsæknasti og eftirsóttasti listamaður síns tíma og hét Andrea del Verrokkíó. Engin samtíðarlýsing er til af Leonardó en þó eru til ýmsar frásagnir sem aðalega eru skráðar af Giorgio Vasari, það má telja hann fyrsta listfræðinginn í nútímaskilningi. Vasari hafði ekki sjálfur persónuleg kynni af Leonardó, heldur leitaði upp lærisveina hans og kunningja og fékk þannig lýsingar af honum: „Leonardó var svo vel af Guði gerður, að ekki verður ofsögum sagt af persónuþokka hans“. Hann var myndalegur og hafði frábæra andlega hæfileika til að glíma við öll vandamál. Hann var handsterkur og gat beygt hestaskeifur eins og þær væru úr blýi. Um skaplyndi hans segir Vasari: hann var konunglegur og stórlátur. Engin mynd er til af honum frá yngir árum en hann er sagður vera hávaxinn, bjartleitur og jarphærður. Hann elskaði öll dýr, og átti það til að kaupa fugla til þess eins að gefa þeim frelsi með því að sleppa þeim úr búrunum. Svo virðist sem ást hans á dýrum hafi leitt hann til grænmetisáts. Þá virðist það einkenna Leonardó að hann hafi verið glysgjarn og klæddist oft litskrúðugum fötum, auk þess sem hann hafði gaman af hrekkjabrögðum.5
Hann fordæmdi stríð og blóðsúthellingar, lýsti manninum ekki sem kóngi yfir dýrunum heldur frekar sem versta villidýri jarðarinnar. Samt sem áður kom þetta ekki í veg fyrir að hann fylgdist með og teiknaði menn sem voru leiddir til aftöku. Né heldur stöðvaði hann í því að hanna og nota stríðstól, eða verða „chief millitary engerneer“ í þjónustu Cesare Borgia, miklum harðstjóra. Hann gagnrýnir hvergi í skrifum sínum, atburði eða átök sem áttu sér stað í samtíma hans.6 Ekkert svar fæst við því hvers vegna þessar þversagnir koma fram í viðhorfi Leonardós. Hann bar mikla virðingu fyrir öllu sem dregur lífsandann en teiknar á sama tíma djöfulegustu morðvopn, sem eru reyndar svo glæsileg að þau verða sem fegurstu listaverk.7
Vasari lýsir Leonardo sem lífsglöðum ungum manni, söngvara, lútuleikara og spéfugli. En hann segir okkur ekkert um það hvernig hæfileikar hans þróuðust eða komu í ljós. Seinna skrifaði Leonardo sjálfur: „Ef maður er einn, er hann allur með sjálfum sér. Ef hann er með einum félaga, er hann aðeins hálfur, eftir því, hvað félaginn er tillitslaus. Séu félagarnir fleiri sekkur maður enn dýpra í vandann.“ Þetta flokkast varla undir mannfælni, heldur er eðlilega vikið að vandamálum félagsskaparins. Því má segja að Leonardo hafi borið geðuga grímu, en verið einmana í hjarta sínu. 8
Fyrir tilstuðlan Vasaris breiddist frægð Leonardós út um heiminn og tók á sig mynd hömlulausrar dýrkunar. Á 17. og 18. öld var hann hinn óskeikuli meistari sem enginn mátti draga í efa. Dýrkunin á Leonardó gekk út í öfgar, en þó var það ekki fyrr en á 19 öld sem dýrkunin tók að réna. Bretinn John Ruskin dirfðist fyrstur að halda því fram að Leonardó hefði aðeins verið maður, og málverkin hans aðeins verið málning á léreft. Hann sagði að meistarinn Leonardó hefði verið ofmetinn sem listamaður, þetta dugði þó ekki til að hræra upp í stöðnuðu listmati.9
Reitler nokkur ræddi árið 1917 um anatómíska teikningu Leonardós af samförum konu og karls. Á teikningunni er karlmaðurinn teiknaður til fulls en kvenmaðurinn ekki, og vantar á hana höfuðið. Hann telur tvo galla á brjósti konunnar, annarsvegar er það ekki vel teiknað með tilliti til anatómíu og út frá listrænu sjónarhorni. (flabby and hangs down unpleasingly) Hins vegar teiknar hann innviði brjóstsins þannig að það sýnir eina mjólkurrás, en ef hann hefði rannsakað brjóst konu þá hefði hann séð að mjólkin rennur út um margar aðgreindar mjólkurrásir. Þessi eina mjólkurrás er svo á einhvern hátt tengd við líffærin í kviðnum og einnig að einhverju leiti tengd kynfærunum. Kynfæri konunnar eru svo mjög óskiljanleg, en kynfæri karlsins eru vel teiknuð og nákvæm. Það að parið sé standandi í samförum finnst Reitler skrítið, því það er þægilegra að stunda kynlíf í láréttri stöðu og því hefði átt að teikna það þannig, segir Reitler.10
Ritgerð Sigmund Freud, um Leonardó og bernsku hans, Leonardo da Vinci and a memory of his childhood, sem kom út 1910, hafði mest áhrif til að grafa undan lotningu fyrir Leonardó. Freud tekur fyrir eina minnisgrein Leonardós, þar sem hann lýsir einni af sinni fyrstu minningum. Þá var hann enn í vöggu og fugl kemur og sest á hann og opnar á honum munninn með stélinu og strýkur því við varir hans. Þetta segir Freud vera minningu sem er búin að bjagast hjá Leonardó en sé í raun þrá hans eftir kynferðislegu sambandi við karlmann. Þetta hafi þróast hjá honum vegna þess að hann var einungis 4 ár hjá móður sinni en fluttist svo til föður síns og konu hans sem var óbyrja.11 Dularfulla bros Monu Lisu og Heilagrara Önnu sem hann málaði, setur Freud í það samhengi að hann hafi verið að mála bros móður sinnar. Bros sem hann hafði misst þegar hann var lítill en fundið aftur í konunni frá Flórens, og þegar hann málaði Heilaga Önnu, Maríu og Jesú.12 Listamaðurinn lítur á verk sem hann skapar líkt og börnin sín. Leonardó byrjaði oft á verkum og ef hann kláraði þau þá tók það hann langann tíma. Hann byrjaði á þeim en hugsaði svo ekkert um þau, rétt eins og faðir hans hugsaði lítið um hann, segir Freud.13 Ritgerð Freuds er frekar þung og í henni er mikið um útúrdúra sem hann notar til að rökstyðja dæmi sín. Honum verður þó á ýmis mistök sem ekki ættu að gerast hjá vísindamanni. Hann notar t.d. þýðingu á ævisögu Leonardós þar sem nafn fuglsins er ranglega þýtt sem gammur, en var í raun fugl af haukaætt sem kallast gleða og er algeng á Ítalíu. Gammurinn náði að mati Freuds aftur til kynferðislegs tákns gammsins í trú Fornegypta, þeir tignuðu móðurlega gammhöfða gyðju sem þeir kölluðu Mut. Það orð hefði svo orðið samstofna við germanska orðið móðir.(mutter)14 Freud notaði auk þess ýmsar sundurlausar setningar Leonardós, til þess að sanna mál sitt. Ein þeirra er lýsing hans á samförum: „getnaðarathöfnin og allt sem henni er tengt, er svo ógeðslegt, að ef ekki kæmi til andlitsfríðleiki og tilfinningahneigð, myndi mannkynið deyja út.“15
Þann 8. apríl 1476, þegar Leonardo var 24 ára, er gerð nafnlaus ákæra á hendur honum og þremur öðrum ungum mönnum. Þeir voru sakaðir um kynvillusambúð við 17 ára gamlan listfyrirseta að nafni Jacobo Saltarelli. Ákæran kann að hafa verið borin fram af hefndarhug en það kom þó aldrei fram hver hinn nafnlausi ákærandi var og engin vitni fengust, því kom ekkert út úr málinu hjá dómstólum.16
Leonardó var aldrei við kvenmann kenndur og því ekki ólíklegt að Freud telji að hann hafi verið samkynhneigður. Sem meistari valdi Leonardó sér mjög myndarlega unga stráka sem nemendur, hann hugsaði vel um þá, leit eftir þeim og hjúkraði ef þeir voru veikir, rétt eins og móðir hjúkrar barni sínu. Það er eins og hann hafi valið þá vegna fegurðarinnar en ekki vegna hæfileika þeirra, því fæstir þeirra settu mark sitt á listasöguna. Einn af síðari nemendum hans, Francesco Melzi, fylgdi honum til Frakklands og var með honum til dauðadags, og Leonardo gerði hann að erfingja sínum.17 Hann ánafnaði Melzi að öllum skjölum sínum og teikningum. Melizi skrifar bréf til hálfbræðra Leonardós skömmu eftir dauða hans og segir: „Hann var mér sem besti faðir og fæ ég ekki lýst með orðum þeim söknuði, sem ég er sleginn við andlát hans. Ég mun sakna hans alla ævi, þar til ég verð sjálfur borinn til moldar, og ekki að ástæðulausu, því hjá honum átti ég daglega að mæta innilegustu og hlýjustu elsku.“18
Þó að nú sé talið að kynhvötin vegi ekki eins þungt í uppeldi barna og Freud taldi, þá eru samt ýmsir hlutar af ritgerð hans umhugsunarverðir. Ritgerðin hafði á sínum tíma afar mikla þýðingu, að stuðla að nýju mati á Leonardó. Nú var hann ekki sá ósnertanlegi dýrlingur sem talið hafði verið, heldur mannvera með sínum göllum og brestum.19
Leonardó var eins og fram hefur komið, mikill listamaður. Hann var uppi á háendurreisninni og hugmyndir hans og myndir endurspegla viðhorf hennar. Æska hans hefur verið svipuð og annara drengja af landeigendastétt, þó að hann hafi verið lausaleiksbarn. Hann var sendur í listnám hjá fægum listamanni og útskrifaðist þaðan sem fullgildur meistari. Þó að lífshlaup hans hafi ekki verið rakið hér nema að hluta til, er það á engan hátt óáhugavert, heldur þvert á móti. Eftir dauða hans var hann upphafin af listamönnum og var ekki felldur af stalli fyrr en með ritgerð Sigmund Freud. Þar leiðir hann líkur að því að hann hafi verið samkynhneigður. Hann talar um að ástæður þess að Leonardó óð úr einu í annað og kláraði aldrei verk sín, hafi verið vegna þess að faðir hans hugsaði lítið um hann. Bros Monu Lisu á svo að tengjast söknuði hans við bros móður sinnar. Aðalástæða þess að Leonardó var afhelgaður með ritgerðinni var vegna þess að hann var kynvilltur, en það var eitthvað sem hæfði ekki mesta listamanni sögunnar.