Lífið að húsabaki: umhverfi húsasunda í vesturbæ Reykjavíkur - fyrri hluti

Sumarið 2004 rannsakaði ég húsasund í gamla Vesturbænum í Reykjavík. Rannsóknin var unnin með tilstyrk Nýsköpunarsjóðs námsmanna og undir dyggri leiðsögn Kristínar Þorleifsdóttur landslagsarkitekts. Verkefnið bar yfirskriftina Lífið að húsabaki: umhverfi húsasunda í vesturbæ Reykjavíkur en húsasund skipa stóran sess í skipulagi gamla Vesturbæjarins og búa yfir heilmikilli sérstöðu. Skipulag sambyggðra húsanna sem umlykja sundin að húsabaki býður upp á andstæður milli fram- og bakhliða húsanna. Að framanverðu geta húsin virkað frekar slétt og felld, kuldaleg og ópersónuleg en að húsabaki leynist allt annað umhverfi. Þar er pláss fyrir gróður og garða, fólk og persónlega tjáningu íbúanna. Markmið rannsóknarinnar var að setja fram heildstæða mynd af umhverfi húsasundanna í gamla vesturbænum. Rannsóknin var tvískipt og hér verður fjallað um hana í tveimur hlutum. Í fyrri hlutanum er leitast við að gefa mynd af þróun gamla Vesturbæjarins með því að reifa sögu borgarhlutans í tengslum við skipulagsþróun borgarinnar og þeirra hugmyndafræðilegu áhrifaþátta sem sett hafa mark sitt á hverfið. Saga skipulags borgarinnar, hugmyndafræði og hönnunarforsendur hverfisins gefa gott yfirlit og skapa grunninn fyrir innri greiningu umhverfisþátta sem tekin eru fyrir í seinni hlutanum. Þar verða þrjú húsasund tekin til sérstakrar skoðunar og er athyglinni sérstaklega beint að formfræði, nýtingu, upplifun og viðhorfum íbúa og annarra notenda húsasundanna.

Reykjavík – skipulag bæjar
Rætur nútímaskipulags borgarinnar má finna í þeim mikilvægu skipulagsskrefum þegar húsakosti Innréttinganna var komið fyrir beggja vegna Aðalstrætis um miðja 18. öld. Reykjavík var þá hægvaxandi bær með mikla útþenslumöguleika og ráðamenn sem höfðu vilja til að byggja upp þéttbýli. Á fyrri hluta 19. aldar flutti fjöldi stofnana og þjónustuaðila starfsemi sína til Reykjavíkur. Það var samt ekki fyrr en á síðari hluta 19. aldar með tilkomu stóraukinnar útgerðar sem fólksfjölgun varð veruleg. Fólkið þurfti á húsnæði að halda og byggingaræði greip hina nýju Reykvíkinga. Það jók þörfina fyrir markvisst skipulag svo borgin yrði ekki grautur einn. Í fyrstu hafði byggð þróast nokkuð lífrænt í bænum, gatnakerfi var þó í föstum skorðum en svolítið óskipulag í byggingum innan reitanna. Merki þess er helst að finna í gömlu Þingholtunum, sem eru einstök formfræðilega séð og þykja skemmtileg til íbúðar í dag. Þar úir og grúir af allskyns húsum, bakhúsum og byggingum í litlu samræmi og snúa þau allavega við göturnar sem þó eru nokkuð beinar. Í byrjun 20. aldar lagði Knud Zimsen bæjarverkfræðingur, og síðar borgarstjóri, línurnar óformlega þegar hann skissaði upp grófa tillögu að bæjarskipulagi innan hringbrautar sem umlykja átti bæinn.

Skipulagsmál komust svo í hámæli í almennri umræðu eftir bruna í miðbænum árið 1915 en slæmu skipulagi var kennt um hversu mörg hús urðu eldinum að bráð. Fjölmargir framámenn, með stóra drauma um betri borg, skrifuðu greinar í blöðin. Að öðrum forgöngumönnum ólöstuðum höfðu þeir Guðjón Samúlesson, síðar húsameistari ríkisins, og Guðmundur Hannesson læknir mest áhrif á þróun skipulagsmála á þeim tíma. Guðjón var einna fyrstur til að fjalla um skipulagsmál á fræðilegum grunni en hann ritaði greinina Bæjarfyrirkomulag árið 1912 þar sem hann hvatti fólk til að huga skipulagsmálum. Áhrif skipulags á líðan íbúa var bæði honum og Guðmundi Hannessyni hugleikið. Guðjón og Guðmundur voru víðlesnir og má meðal annars finna samhljóm með þeirra pælingum og garðborgarhugmyndum Ebenezer Howards, róttækum og útópískum hugmyndum sem ætlað var að sporna við vondu skipulagi ensku iðnaðarborganna. Guðmundur og Guðjón vildu einnig vega upp á móti óheilsusamlegri óreiðu bæjarfyrirkomulagsins í Reykjavík.

Árið 1916 gaf Guðmundur út bókina Um skipulag bæja. Hann setti út á hentistefnuna og skoðaði skipulagsmálin með tilliti til byggingar-, umhverfis- og heilbrigðismála. Guðmundur vildi m.a. setja reglur um hæð og gerðir húsa og ræddi um nýtingu lóða með tilliti til sólaráttar. Honum var hugleikið að opin svæði, torg og leikvellir fengju sinn stað í borginni og að heilbrigði, hreinlæti, hollusta og útivera íbúa væru þættir sem ekki mætti líta framhjá. Rit hans varð undirstaða að frumvarpi til laga um skipulagsmál sem borið var fram 1917 og samþykkt með breytingum 1921. Lögin fyrirskipuðu að allir kaupstaðir og sjávarþorp með fleiri en 500 íbúa yrðu skipulagsskyld.

Í Reykjavík var sett saman nefnd 1924 til að vinna að skipulagsuppdrætti fyrir borgina. Uppdrátturinn, sem afmarkaðist við svæðið innan þáverandi Hringbrautar, var í raun bæði aðalskipulag og deiliskipulag. Athafnasvæðum var komið fyrir meðfram jaðri íbúðabyggðar sem sneri að sjó. Íbúðabyggð skiptist upp eins og rúðunet og mest var um randbyggða reiti, þar sem sambyggð hús eru alveg upp við götu og garðar að húsabaki. Það þótti hagkvæm og heilnæm lausn fyrir íbúa til að njóta skjóls, sólar og hafa aðstöðu til útiveru. Einnig er á uppdrættinum gert ráð fyrir reitum með stakstæðum stærri húsum og er þá gert ráð fyrir því að þau hús sem snúi framhlið til suðurs standi innar á lóðum en þau sem eru með bakhlið í suður standi alveg við götu og búi að stærri bakgarði.

Í greinargerð með uppdrættinum eru tiltekin ýmis ákvæði um skipulagið, s.s. að hús skyldu ekki verða hærri en þrílyft, flest þó tvílyft og sambyggð með görðum að húsabaki og best væri að hafa stíg eftir miðjum endilöngum reitnum þar sem allir hafi þá aðgang að sínum görðum frá stígnum. Í fyrsta skipti voru áhrifin sem umhverfið hefur á manninn og maðurinn á umhverfið til umræðu. Hugað var að heilnæmi byggðarinnar og velferð íbúanna. Mikil skammsýni hafði ríkt fram til þessa og nú átti að sýna fyrirhyggju til framtíðar.

Þar sem helmingur svæðisins var þegar mótaður var ætlunin að rífa gömul hús sem ekki féllu að skipulaginu. Ekki kom þó til þess því kreppan sá til þess að fólk gerði sig ánægt með húsnæðið sem fyrir hendi var. Auk þess var mikil andstaða meðal fasteignaeigenda sem gagnrýndu skipulagið. Málið var lagt í salt og svo fór að uppdrátturinn var aldrei samþykktur. Annað veigamikið atriði spilaði inn í það að af samþykkt varð ekki því fljótt var ljóst að svæðið sem uppdrátturinn tók til myndi ekki duga. Fyrsti skipulagsuppdráttur Reykvíkinga var því aldrei staðfestur og féll úr gildi 1934.

Gamli Vesturbærinn

Vestur af gamla miðbænum þróaðist byggð hægar í byrjun en við hann austanverðan. Gamli Vesturbærinn, svæðið vestan við miðbæinn og norðan Hringbrautar, byggðist að mestu frá því um 1924 og var nær fullbyggt fyrir seinna stríð. Þar var mest um tún og tómthús framan af og í rauninni hófst uppbygging þar ekki fyrr en uppúr 1915. Ástæðan er mikilvægi túnanna í kringum Landakotshæðina en túneigendur voru áhrifamenn og vörðu sitt. Þrátt fyrir þessi skörð í byggðina í Vesturbæ framan af var tenging við miðbæinn góð í gegnum Bræðraborgarstíg og Framnesveg að Vesturgötu. Þótt skipulagið frá 1927 hafi aldrei náð staðfestingu eru áhrifin í gamla Vesturbænum augljós. Unnið var eftir uppdrættinum en yfirvöld litu í gegnum fingur sér við að framfylgja honum út í ystu æsar.

Áhrifa skipulagstillögunnar gætir einna mest á svæðinu milli Sólvallagötu og Hringbrautar og þaðan vestur að Bræðraborgarstíg. Meðfram Hringbrautinni voru að mestu byggð sambyggð hús með bakgörðum en húsareitir með stærri stakstæðum húsum fjær Hringbrautinni. Reitir steinsteyptra, mishárra, sambyggðra húsa með húsasundum og bakgörðum eru eitt af einkennum borgarhlutans í dag. Sambyggð húsin liggja alveg meðfram gangstéttum og garðar að húsabaki með aðkomu um sund við enda reitanna eða á hliðum þeirra um undirgöng. Með tilkomu sambyggðra húsa voru lóðir nýttar vel og sparnaður fólst í sambyggingu gaflanna. Ætlunin var alltaf að sambyggð hús skyldu vera jafnhá og helst átti að byggja allan hringinn á reitunum til að forðast gluggalausa brunagafla. Skínandi dæmi um þess konar útfærslu á sambyggðum húsum eru verkamannabústaðirnir við Hringbraut. Það náðist þó sjaldan að samræma stóra byggingarreiti að fullu, þar sem bygging húsnæðis var í höndum eigendanna, hinna tilvonandi íbúa, en ekki stórra verktakafyrirtækja og því óhjákvæmilegt að misstór hús stæðu hlið við hlið, þar sem þau voru byggð af mismunandi fólki með mismunandi þarfir. Ein elstu sambyggðu húsin í Reykjavík eru bankamannahús Guðjóns Samúelssonar sem standa við Framnesveg. Þau voru byggð árið 1923, fyrir tíma uppdráttarins en með formerkjunum sem Guðjón og félagar lögðu áherslu á, þ.e. mannvænt húsnæði og umhverfi í forgrunni. Þau hús eru dæmi um vel heppnaða hönnun randbygginga sem enn stendur fyrir sínu. Húsin voru byggð af einum stórum framkvæmdaaðila, húsaröðin var því öll byggð í einu og heildarmynd því sterk.

Pétur H. Ármannsson arkitekt benti á að það megi skipta og skilgreina byggð í gamla Vesturbænum í tvo flokka. Annars vegar eru reitir sem byggðust fyrir tíma byggðaskipulags, frá miðri 19. öld og fram á fyrstu áratugi þeirrar tuttugustu, t.d. húsareitir við Vesturgötuna. Stakstæð timburhús eru einkennandi á þessum reitum, byggð fast upp við götulínur beggja vegna, án tillits til sólarátta. Hins vegar eru reitir sem byggðust á auðum svæðum (túnum) innan Hringbrautar í kjölfar fyrsta heildarskipulags af Reykjavíkur, sem unnið var á árunum 1924-27. Þar má einkum finna tvær húsagerðir, lága samfasta byggð annars vegar og stakstæð hús hins vegar og er hugsun um birtuskilyrði og nýtingu lóða allsráðandi. Reitum sambyggðra húsa má lýsa í grófum dráttum á þann hátt að þar standa húsin öll við jaðra reita. Forgarðar við suðurhliðar eru meginregla, garðar á baklóðum og oftar en ekki greiða húsasund aðgang að þeim baklóðum. L-laga húsareitur við Ljósvallagötu og Ásvallagötu er gott dæmi um þess háttar skipulag. Reitir stakstæðu húsanna eru þannig hugsaðir að sem stærstur hluti garðs lendi sólarmegin við hús. Dæmi um húsareit sem fellur undir þessa skilgreiningu er reitur afmarkaður af Sólvallagötu, Bræðraborgarstíg, Hávallagötu og Hofsvallagötu.

Skipulagið 1927 gerði ráð fyrir að öll gömlu timburhúsin skyldu hverfa og þannig fengist rými til að byggja sambyggð þriggja til fjögurra hæða hús ofan í gömlu byggðina. Byrjað var á þessum framkvæmdum og því eru víða stærri hús innan um eldra skipulagið en uppúr 1970 þegar gömlu húsin tóku að öðlast gildi í umhverfinu var útséð að þau voru komin til að vera og skipulagið yrði aldrei klárað. Eftir stendur mjög fjölbreyttar húsagerðir innan þeirra reita. Á reitum þar sem unnið var eftir skipulagi var aftur byggt á auðu landi og því er heildarsvipur byggðar formfastari þar.

Þrátt fyrir að skipulagstillaga samvinnunefndarinnar frá 1927 hafi ekki gengið upp alveg eins og nefndarmenn vildu sjá hana framkvæmda, leiddi hún margt gott af sér. Áhrifa skipulagsstefnunnar gætir enn sterklega í hverfinu. Sú staðreynd að inni á milli finnast hús fyrir tíma skipulagsins og svo einnig frekar nýleg hús hefur gert þetta borgarhverfi að skemmtilegum kokkteil. Stundum hefði mátt horfa meira til framtíðar og samræma eða taka tillit til skipulagsforsenda við byggingu nýrri húsa eins og gert var við upphaf 20. aldarinnar. Taka mætti til fyrirmyndar það sem vel hefur reynst í skipulaginu. Þar eru fremst í flokki sambyggðu húsareitirnir með gróskumiklum görðunum að húsabaki sem eru allt í senn, skjól- og birtugjafi, geymslusvæði, þjónustuaðgangur, leiksvæði og þar má einnig finna sjaldgæft næði frá umferð.

Aðalskipulagstillögur seinni tíma hafa ekki haft miklar breytingar í för með sér. Einstaka reitir hafa verið teknir í deiliskipulag en mest hefur þó verið um breytta landnotkun í aðalskipulagi. Svæði sem í fyrstu voru ætluð fyrir iðnað og stærri starfsemi hafa í dag verið tekin undir byggð í bland við léttan iðnað og verslun. Nærtækasta dæmið er að þar sem áður stóð lýsisverksmiðja á horni Sólvallagötu hefur risið fjölbýlishús með verslunarplássi við götuhæð. Ný byggingin er visst stílbrot í umhverfinu því viðmiðin frá nágrannabyggingunum eru ekki virt og því vantar á nýlegt húsið forgarða í sólarátt og aðlögun að húsasundi. Í heildina hefur upprunalegt skipulag haldist vel og í dag er gamli Vesturbærinn eitt af vinsælastu hverfum borgarinnar. Er það ekki síst fjölbreytilegt skipulagið, þétt byggðin og skjólgóðu bakgarðarnir sem eru grunnur að þeim vinsældum sem hverfið nýtur. Skipulag þessa borgarhluta var mært og lofað á sínum tíma og stendur gamli Vesturbærinn enn fyrir sínu, hönnunarforsendurnar sem lagt var upp með í byrjun hafa staðist tímans tönn. Fólki líður vel í umhverfi sem er skipulagt fyrir fólk.

Í næsta hluta verða húsasundin sjálf skoðuð nánar með áherslu á formfræði, nýtingu, upplifun og viðhorf íbúa og annarra notenda húsasundanna.